Bahasa Kedayan (kxd-ked)[2] adalah dialek Bahasa Melayu Brunei yang dituturkan oleh suku Kedayan yang berasal dari sungai Kedayan di Brunei dan juga di dituturkan di Miri (Sarawak), Sipitang, (Sabah) dan Wilayah Persekutuan Labuan, Malaysia Timur. Suku Kedayan berbeda dengan suku Melayu Brunei. Tujuh suku asli Brunei yaitu Melayu-Brunei, Kedayan, Tutong, Belait, Dusun, Bisaya, Murut (Lun Bawang) dan sedikit Iban (namun tidak termasuk suku asi Brunei).
Sebutan vokal
Sama dengan Bahasa Melayu Brunei standar mempunyai pertukaran bunyi vokal daripada Bahasa Melayu Baku. Antara lain ialah bunyi /e/ akan berganti menjadi bunyi /a/. Perbedaannya dengan bahasa Melayu Brunei standar, pada bahasa Kedayan kehilangan huruf "R". Contoh dapat dilihat di bawah:
Bahasa Melayu Brunei Standar
|
Bahasa Melayu Kedayan
|
Basar
|
Basaa
|
Karas
|
Ka'as
|
Baras
|
Ba'as
|
Vokal 'o' berganti menjadi 'u' seperti perkataan di bawah:
Bahasa Melayu Standar
|
Bahasa Melayu Kedayan
|
Boleh
|
Bulih
|
Tolong
|
Tulung
|
Kotak
|
Kutak
|
Bahasa Kedayan merupakan satu kelainan bahasa Melayu. Abjad bahasa Kedaya hanya terdiri daripada 18 huruf, seperti berikut:
- 3 vokal, iaitu a, i, dan u;
- 15 konsonan, iaitu b, c, d, g, h, j, k, l, m, n, p, s, t, w, dan y.
Kecuali dipengaruhi oleh bahasa Melayu yang dipelajari oleh orang-orang Kedayan sebagai lingua franca, vokal o dan e hampir tidak wujud dalam perbendaharaan kata bahasa Kedayan. Umpamanya:
- besar = basaa
- otak = utak
- kota = kuta.
Vokal o hanya wujud sebagai gandingan kepada konsonan r, umpamanya taloo untuk 'telur', dengan o berfungsi sebagai konsonan gantian. Konsonan bahasa Melayu yang ditinggalkan oleh bahasa Kedayan ialah f, q, r, v, z (x tidak wujud dalam abjad bahasa Melayu). Bagaimanapun, ketinggalan konsonan r merupakan satu huruf paling nyata. Bergantung kepada bunyi dan gandingan huruf, perkataan bahasa Kedayan akan berbunyi seperti berikut:
- r = aa; umpamanya besar = basaa
- r = ii; pandir = pandii
- r = oo atau r = uu; telur = taloo atau taluu
- r = ing
- air = aing.
Kecuali ketika mengikut dasar sistem ejaan bahasa Melayu yang menetapkan bahawa semua perkataan pinzaman perlu sedapat-dapatnya mengekalkan bunyinya, bahasa Kedayan hanya menggunakan 18 huruf yang tersebut.[3]
Kamus Bahasa Kedayan (kxd-ked)[2]
- kadiaku: saya,aku
- kadika'ou: engkau
- biskita: anda
- bisdurang: mereka
- paradian: saudara-mara
- nada: tiada
- inda: tidak
- auwoo: ya
- bah: lah,ok (selalu diletakkan di ujung kata untuk melengkapkan kata tersebut)
- indung: ibubapa, induk
- bedudun: berziarah, bekunjung
- coiek: mangkuk,bekas utk makan.
- buyuk: tipu, kelentong
- palui: bodoh
Kadayan (kxd-ked) |
Banjar (bjn) |
Indonesia (id)
|
supan |
supan |
malu
|
tihang |
tihang |
tiang
|
kuyuk |
kuyuk (dialek) |
anjing
|
abis |
habis |
habis
|
abung |
rabung |
rebung
|
aie |
ari |
hari
|
kutu'(r) |
rigat[5] |
kotor
|
lauk |
iwag[6] |
ikan
|
ba-tanya |
ba-takun[7] |
ber-tanya
|
ba-kamih |
ba-kamih |
kencing
|
aing |
banyu[8] (Dayak Banjar: ayying) |
air
|
ikung |
buntut[8] (Dayak Banjar: ikung) |
ekor
|
alum |
balum |
belum
|
ambut |
rambut |
rambut
|
ampat |
ampat |
empat
|
anam |
anam |
enam
|
antai |
rantai |
rantai
|
antaiee |
hintadi |
tadi
|
baas |
baras |
beras
|
babat |
babat |
ikatan
|
ba-dusta |
ba-dusta |
ber-dusta
|
bahia |
bahira |
berak
|
baie |
babi |
babi
|
ba-kamih |
ba-kamih |
ber-kemih
|
ba-kayuh |
ba-kayuh |
mendayung
|
ba-padah |
ba-padah |
memberitahu
|
basaa |
basar |
besar
|
ba-tian |
ba-tian-an |
hamil
|
batis |
batis |
betis/kaki
|
bahari |
bahari |
zaman dahulu
|
bigi |
bigi |
biji
|
bini |
bini |
isteri
|
bini-bini |
bini-bini/bibinian |
perempuan
|
butuh |
butuh |
zakar
|
caik |
carik |
koyak
|
ca'amin |
caramin |
cermin
|
du'ung |
jorong/kinday |
rumah padi
|
ga'agitan |
garigitan |
geram
|
haimau |
harimau |
harimau
|
haing |
haring |
bau busuk
|
hancing |
Hancing |
pesing
|
hatap |
hatap |
atap
|
haum |
arum |
harum
|
hayam |
hayam |
ayam
|
ja'anih |
jaranih |
jernih
|
jaie |
jari |
jari
|
jubo |
jubur |
anus
|
ka'abahan |
karabahan |
tertimpa
|
kalatmata |
mata kalat |
mengantuk
|
kantut |
kantut |
kentut
|
kapuhunan |
kapuhunan |
kempunan
|
kasaungan |
kasarungan |
kerasukan
|
kubit |
kibit |
cubit
|
labat |
labat |
lebat
|
makan |
makan |
makan
|
mantuha |
mintuha |
mentua
|
mengelimut |
bamamay |
mengumpat
|
mauk |
mauk |
mabuk
|
muha |
muha |
muka
|
paluh |
paluh |
peluh
|
palaminan |
palaminan |
pelamin-an
|
paut |
parut |
perut
|
piak |
pirak |
perak
|
pingsil |
pingsil |
pensil
|
papilis |
papilis |
lisplank penutup cucuran atap
|
tatak |
tatak |
potong
|
tatawa |
tatawa |
tertawa
|
tawaa |
tawar |
menawar
|
tangkuyung |
katuyung |
siput air
|
titik |
titik |
tetes
|
tikaa |
tikar |
tikar
|
tuha |
tuha |
tua
|
tibadak |
tiwadak |
cempedak
|
utak |
utak |
otak
|
umah |
rumah |
rumah
|
ulaa |
ular |
ular
|
uching |
kucing |
kucing
|
uang halus |
urang halus |
bunian
|
tunjuk |
tunjuk |
telunjuk
|
tundun |
burit-tundun |
tengkuk
|
mandaring |
tian mandaring |
hamil anak sulung
|
bangkatan |
bakantan |
bekantan
|
tuhut |
lintuhut/tu'ut |
lutut
|
tudung dulang |
tatudung |
tudung saji
|
tuntum |
tuntum |
minum air dari botol
|
tulak |
tulak |
berangkat
|
tulah |
katulahan |
ketulahan
|
tukup |
tukup |
tutup
|
tinggalam |
tinggalam |
tenggelam
|
tapalicuk |
tapalicuk |
terseliuh (pada kaki)
|
ta-jajak |
ta-jajak |
ter-injak
|
tajau |
tajau |
tempayan
|
taima |
tarima |
terima
|
tahu |
tahu |
kenal
|
taguk |
taguk |
telan
|
tacangang |
tacangang |
heran
|
tambing |
tabing |
tebing
|
tabuni |
tambuni |
tembuni
|
taajun |
tajun[9] |
terjun
|
taabang |
tarabang |
terbang
|
tabalik |
tabalik |
sungsang
|
saung |
saung |
sabung
|
picik |
picik |
tekan
|
pajah |
pajah |
padam
|
pacaa |
pacar |
inai
|
nyanyat |
nyanyat |
ketagihan
|
nyaman |
nyaman |
enak/nikmat
|
mun |
mun |
kalau
|
lapik |
lapik |
alas
|
lakatan |
lakatan |
pulut/ketan
|
kulat |
kulat |
cendawan
|
katam |
katam |
menuai padi
|
katam |
katam |
ketam kayu
|
katam |
katam |
kepiting
|
kasadakan |
kasadakan |
tersedak
|
kataan |
kataraan |
tempat ayam bertelur
|
kanyang |
kanyang |
kenyang
|
kalimpanan |
kalimpanan |
kelilipan
|
kalantit |
kalantit |
kelentit
|
kajang |
kajang |
atap daun nipah
|
kacaw |
kacaw |
aduk
|
kabaliangan |
kabuliangan |
mengejutkan
|
handayang |
handayang |
pelepah
|
jajak |
jajak |
jejak/injak
|
halilipan |
halilipan |
lipan
|
bumbunan |
bumbunan |
ubun-ubun
|
amun |
amun |
kalau
|
asa |
asa |
rasa
|
bakul |
bakul |
raga
|
dangani |
dangani |
temani
|
na'aka |
naraka |
neraka
|
mutia'a |
mutiara |
mutiara
|
ngiuu |
nyiru |
nyiru
|
paahu |
parahu |
perahu
|
bang |
bang |
adzan
|
ambun |
ambun |
embun
|
kataguaan |
kataguran |
kena sampuk makhluk halus
|
kukut |
kukut |
garu
|
kulianga |
kararangga/katikih |
kerangga/semut rangrang
|
kuliat-kuliat |
manguliat |
menguliat
|
kuita |
kurita |
kereta
|
habaa |
habar |
berita
|
datu nini |
nini datu |
nenek moyang
|
gu'uh |
guruh |
guruh
|
kasaa |
kasar |
kasar
|
cahaie |
cari |
cari
|
Perbandingan antara bahasa Kadayan, Kutai, dan Indonesia
Kadayan |
Kutai |
Indonesia
|
gubang |
gubang |
sampan
|
karasik |
karasik |
pasir
|
buyah |
buyah |
buih
|
bebaya |
bebaya |
bersama
|
hambat |
hambet |
pagi
|
Perbandingan antara bahasa Kadayan, Jawa, dan Indonesia
Referensi
Pranala luar