Alexandre Marc
Plaats uw zelfgemaakte foto hier
Persoonlijke gegevens
Geboortedatum	19 januari 1904[1]
Geboorteplaats	Odessa
Overlijdensdatum	22 februari 2000[2]
Overlijdensplaats	Vence
Academische achtergrond
Alma mater	Vrije School voor Wetenschapspolitiek, Friedrich-Schiller-Universität Jena
Wetenschappelijk werk
Stroming	personalisme
Erkenning en lidmaatschap
Ambt	oprichter (Centre International de formation européenne–1954)
Lid van	L'Ordre nouveau

Alexandre Marc (geboren als Alexandr Markovitch Lipiansky; Odessa, 1 februari 1904 (19 januari volgens de destijds in Rusland gebruikte Juliaanse kalender) – Vence, 22 februari 2000) was een in Rusland geboren en in 1946 tot Fransman genaturaliseerde filosoof, publicist en theoreticus van het personalisme en het Europese federalisme.^[3][4] Hij was in 1931 een van de centrale initiatiefnemers van de Franse beweging Ordre Nouveau, die een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van het Franse personalisme.^[5] Na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde hij zijn opvatting van het integrale federalisme en werd hij een prominente organisator binnen de Europese federalistische beweging. Hij was de eerste secretaris-generaal van de Union of European Federalists (UEF) en richtte in 1954 het Centre international de formation européenne (CIFE) op.^[5]

Lipiansky werd geboren in Odessa in een weinig religieus Joods gezin. Zijn vader was zakenman en zijn moeder werkte als tandarts.^[3] Na de Russische Revolutie verliet het gezin Rusland; in 1919 vestigden zijn ouders zich in Parijs.^[6]

In Parijs bezocht hij het Lycée Saint-Louis. In de jaren twintig studeerde hij daarnaast filosofie in Duitsland, onder meer in Jena en Freiburg. Vervolgens studeerde hij van 1923 tot 1927 aan de École libre des sciences politiques in Parijs. Na zijn studie ging hij werken bij Hachette.^[3][6]

Zijn intellectuele vorming werd beïnvloed door zowel Duitse filosofie als Russische filosofische en politieke tradities. In Parijs kwam hij tevens in contact met denkers als Nikolaj Berdjajev, Jacques Maritain en Gabriel Marcel.^[3]

Rond 1930 was Marc betrokken bij de Club du Moulin Vert, een kring waarin filosofische, religieuze en maatschappelijke vraagstukken werden besproken. In 1930 zette hij tevens het internationale persbureau Pax-Press op. In 1931 gaf hij mede vorm aan Ordre Nouveau, een beweging die een antwoord zocht op de politieke, sociale en economische crisis van het interbellum.^[6][5]

In deze periode gebruikte Lipiansky de naam Alexandre Marc. Volgens het onderzoek van Emmanuelle Hériard Dubreuil, dat voortbouwt op het werk van historicus Christian Roy, speelde Marc een belangrijke rol bij de overdracht van personalistische ideeën uit de Duitse en Russisch-Europese filosofische tradities naar Frankrijk. Rond 1931 gebruikte hij personnalisme voor een denkrichting die de concrete menselijke persoon, met zowel geestelijke als materiële dimensies, centraal stelde. Binnen Ordre Nouveau ontwikkelde dit begrip zich tot een kernbegrip van de beweging.^[7]

Ordre Nouveau presenteerde zich als een beweging die de conventionele tegenstelling tussen politiek links en rechts wilde overstijgen. De groep keerde zich zowel tegen individualistisch liberalisme en kapitalisme als tegen communistisch collectivisme en tegen de dictaturen van links en rechts.^[7][6] Marc werkte in deze jaren samen met onder anderen Arnaud Dandieu, Robert Aron en Denis de Rougemont. Ook werkte hij mee aan de totstandkoming van het tijdschrift Esprit rond Emmanuel Mounier.^[6]

In 1933 verscheen Jeune Europe, geschreven met René Dupuis. In hetzelfde jaar liet Marc zich katholiek dopen. Zijn belangstelling voor het christendom en het katholieke sociale denken ging samen met de niet-confessionele opzet van Ordre Nouveau, waarin ook niet-katholieke en niet-religieuze auteurs actief waren.^[3][6]

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in 1939 nam Marc dienst in het Franse leger. Na zijn demobilisatie in 1940 verbleef hij in Aix-en-Provence.^[3] Volgens de archiefbeschrijving van de Historische Archieven van de Europese Unie onderhield hij contacten met verzetskringen in Aix-en-Provence, Marseille en Lyon.^[6]

Begin 1943 vluchtte Marc met zijn gezin naar Zwitserland, waar hij tot de bevrijding van Frankrijk bleef. De archiefbeschrijving van zijn fonds wijst erop dat voor een deel van deze periode geen contemporaine documenten in het archief zijn overgeleverd.^[6] Ferdinand Kinsky beschreef Marc later eveneens als iemand die tijdens de oorlog bij het Franse verzet betrokken was.^[8]

Tijdens de oorlog raakte Marc intensiever geïnteresseerd in het werk van Pierre-Joseph Proudhon. Volgens Vayssière kwam hij hierdoor tot de opvatting dat federalisme de politieke uitwerking van het personalisme kon vormen. Deze ideeën werkte hij uit in Avènement de la France ouvrière, geschreven in 1944 en gepubliceerd in 1945; het slothoofdstuk droeg de titel Le Fédéralisme intégral.^[3]

Na de oorlog richtte Marc zich steeds sterker op de Europese federalistische beweging. In 1946 werd hij definitief tot Fransman genaturaliseerd.^[3] In december van dat jaar kwam met zijn medewerking de Union of European Federalists tot stand. Marc werd de eerste secretaris-generaal van deze organisatie.^[3][5]

Op het eerste congres van de UEF in Montreux van 27 tot 31 augustus 1947 behoorde Marc tot de belangrijkste pleitbezorgers van het integrale federalisme. Het congres behandelde niet alleen de institutionele organisatie van Europa, maar ook de verhouding tussen gemeenten en regio's enerzijds en centrale staten anderzijds, economische machtsverdeling en werknemersparticipatie.^[5]

Marc was vervolgens betrokken bij de internationale coördinatie van het Congres van Den Haag van mei 1948. Binnen de federalistische beweging bestonden echter aanzienlijke verschillen over de strategie voor Europese eenwording. Marc legde de nadruk op een brede sociale, economische en culturele omvorming van onderaf, terwijl Altiero Spinelli sterker de nadruk legde op constitutionele en supranationale instellingen. Vayssière beschrijft hoe Marc in juni 1948 zijn functie in het internationale coördinatiecomité neerlegde; Zaccaria stelt dat zijn radicalere vorm van integraal federalisme na het Haagse congres binnen de Europese beweging aan invloed verloor ten opzichte van Spinelli's institutionele benadering.^[3][5]

Vanaf de jaren vijftig verlegde Marc een belangrijk deel van zijn activiteiten naar onderwijs en vorming. In 1954 richtte hij in Nice het Centre international de formation européenne (CIFE) op. Het centrum moest mensen uit verschillende beroepsgroepen vertrouwd maken met ideeën over een federaal Europa.^[5] In 1961 volgde in Aosta het Collège universitaire d'études fédéralistes.^[3]

Marc bleef tot op hoge leeftijd over federalisme publiceren en doceren. Hij overleed op 22 februari 2000 in Vence, 96 jaar oud.^[3][8]

In Marcs personalisme stond de persoon centraal, in tegenstelling tot zowel een geïsoleerd individualisme als een collectivisme waarin het individu aan staat, klasse of andere collectieven ondergeschikt werd gemaakt. De persoon werd opgevat als autonoom, maar tegelijk ingebed in relaties en gemeenschappen. Hériard Dubreuil beschrijft Ordre Nouveau als een van de vroegste georganiseerde dragers van dit personalisme in het Frankrijk van de jaren dertig.^[7]

Marc behoorde daarmee tot een bredere personalistische omgeving waarin ook Mounier, de Rougemont, Berdjajev en Maritain actief waren, hoewel de verschillende auteurs uiteenlopende filosofische en religieuze uitgangspunten hadden. Hériard Dubreuil benadrukt daarom dat voor de jaren dertig eerder van verschillende vormen van personalisme dan van één uniforme leer kan worden gesproken.^[7]

Marc beschouwde federalisme niet uitsluitend als een constitutionele regeling voor de verhouding tussen staten. Zijn integrale federalisme moest volgens hem tevens betrekking hebben op sociale, economische en culturele verhoudingen. De organisatie van de samenleving diende zo veel mogelijk uit autonome gemeenschappen en tussenliggende verbanden te groeien, waarbij bevoegdheden en verantwoordelijkheden over verschillende niveaus werden verdeeld.^[3][5]

Op het congres van Montreux kwamen in dit verband onder meer lokale en regionale autonomie, de verdeling van economische macht, vertegenwoordiging op supranationaal niveau en participatie van werknemers in ondernemingen aan de orde. Deze opvatting onderscheidde zich van een vorm van federalisme die primair gericht was op het scheppen van Europese constitutionele instellingen.^[5]

De politieke plaatsing van Marc en Ordre Nouveau is onderwerp van historiografisch debat. Hériard Dubreuil beschrijft Ordre Nouveau als een niet-confessionele beweging die zichzelf als noch rechts, noch links presenteerde.^[7] Historicus John Hellman plaatst Marc en Ordre Nouveau daarentegen nadrukkelijk in de context van de Franse conservatieve revolutie en onderzoekt ook raakvlakken tussen het gedachtegoed van leden van Ordre Nouveau en de politieke cultuur onder het Vichy-regime.^[9]

Randall A. Poole kwalificeert Ordre Nouveau in een studie over het Russisch-Franse personalisme als een rechts georiënteerd tijdschrift, terwijl hij eveneens Marc als een uit Rusland afkomstige Jood met sociaal-revolutionaire wortels en als een katholieke bekeerling beschrijft.^[10] Zaccaria behandelt de verhouding tussen het Franse personalisme en Vichy expliciet als een omstreden historiografische kwestie. Hij wijst tevens op de latere polemiek over een in 1933 door Ordre Nouveau gepubliceerde Lettre à Hitler en vermeldt dat Marc en de Rougemont beschuldigingen van sympathie voor het nazisme van de hand wezen en wezen op de veroordeling van Hitlers regime in dezelfde tekst.^[5]

• met René Dupuis, Jeune Europe (Parijs: Plon, 1933).^[3]
• Péguy présent (1941).^[6]
• Proudhon (Fribourg: Librairie de l'Université de Fribourg, 1945).^[3]
• Avènement de la France ouvrière. Traditions et aspirations des travailleurs français (Porrentruy: Portes de France, 1945).^[3]
• À hauteur d'homme. La Révolution fédéraliste (Parijs: Je Sers, 1948).^[7]

• Hellman, John (2002). The Communitarian Third Way: Alexandre Marc and the Ordre Nouveau, 1930–2000. Montreal: McGill-Queen's University Press. ISBN 9780773523760.
• Hériard Dubreuil, Emmanuelle (2005). The personalism of Denis de Rougemont: Spirituality and politics in 1930s Europe. Proefschrift, St John's College, Cambridge.
• Manganaro Favaretto, Gilda (2006). Il federalismo personalista di Alexandre Marc (1904–2000). Milaan: Franco Angeli.
• Préviti, Catherine (2022). “Alexandre Marc's Battle for a New Order: French Fédératisme on the Eve of European Federalism (1928–1942)”, in Robert Belot en Daniela Preda (red.), Visions of Europe in the Resistance: Figures, Projects, Networks, Ideals. Brussel: Peter Lang, pp. 191–210.
• Roy, Christian (1999). Alexandre Marc et la Jeune Europe (1904–1934): L'Ordre Nouveau aux origines du personnalisme. Nice: Presses d'Europe.
• Vayssière, Bertrand (2002). “Alexandre Marc. Personalism at the Service of Europe”. The Federalist, 44(2), pp. 123–142.
• Zaccaria, Benedetto (2024). “Personalism and European Integration: Jacques Delors and the Legacy of the 1930s”. Contemporary European History, 33(3), pp. 982–1001. DOI 10.1017/S0960777322000935.

• Alexandre Marc in de database van de Historical Archives of the European Union.