Angeln

Schiereiland van  Duitsland
Locatie
Land	Duitsland
Regio	Sleeswijk-Holstein
Coördinaten	54° 40′ NB, 9° 40′ OL
Detailkaart
Duits- en Deenstalige kaart van Angeln
Locatie in Sleeswijk-Holstein
Portaal    Duitsland

Angeln (Deens: Angel) is een schiereiland aan de Oostzeekust van Jutland, in de Kielerbocht. Het is onderdeel van Zuid-Sleeswijk, de noordelijkste regio van Duitsland. Het schiereiland wordt in het noorden begrensd door de Flensburger Fjord, waardoor het gescheiden wordt van Sundeved en het eiland Als in Denemarken, en in het zuiden door de Schlei, waardoor het gescheiden wordt van Schwansen. Het landschap is heuvelachtig met een aantal meren. De grootste plaatsen zijn Flensburg, Sleeswijk en Kappeln.

Angeln staat bekend als het vermoedelijke thuis van de Angelen, een Germaanse stam die tijdens het tijdperk van de volksverhuizingen naar Groot-Brittannië migreerde en de koninkrijken Mercia, Northumbria en East Anglia stichtte. De Angelen zouden uiteindelijk hun naam aan Engeland geven.

Slot Glücksburg in Glücksburg en slot Gottorf in Sleeswijk waren de oorspronkelijke zetels van twee historisch belangrijke dynastieën, het Huis Glücksburg en het Huis Holstein-Gottorp.

De plaatsnaam komt voor het eerst voor in Widsith, een Oudengels gedicht uit de 6e of 7e eeuw. Het is in verband gebracht met de Germaanse wortels *angulaz (“haak”) en *angw- (“smal”), en is mogelijk ontstaan als naam voor de Schlei. Het is onduidelijk of het oude Angeln overeenkwam met het gebied dat nu door de naam wordt aangeduid of dat het groter was.

Angeln is een van de vier schiereilanden langs de Oostzeekust van Sleeswijk-Holstein, samen met Schwansen, Dänischer Wohld en Wagrien. Deze schiereilanden maken deel uit van het Sleeswijk-Holstein moreneheuvelland (Duits: Schleswig-Holsteinisches Moränenhügelland), gevormd tijdens de Weichseliaanse ijstijd, en zijn heuvelachtig en bezaaid met verschillende gletsjermeren.

De meren Angeln zijn onderverdeeld in de Noord-Angeln-merengroep (Nordangeliter Seengruppe) en de Zuid-Angeln-merengroep (Südangeliter Seengruppe). De rivier de Treene, met de hoofdstromen Bondenau en Kielstau, ontspringt in Angeln voordat hij westwaarts stroomt om zich bij de Eider te voegen, de historische grens tussen het Deense en Duitse rijk.

Het noordelijkste deel van Angeln is het schiereiland Holnis, dat uitsteekt in de Flensburger Fjord. Het westelijke deel van het schiereiland staat bekend als Luusangeln (“licht Angeln”) vanwege de relatief lichte en zanderige grond. Deze regio vormt een overgangsgebied tussen het Angelngebergte in het oosten en de Sleeswijkse Geest in het westen. De Sleeswijkse Geest gaat op zijn beurt weer over in de getijdenmoerassen van Noord-Friesland.

Afgezien van Flensburg, dat een zelfstandige stad is, behoort het schiereiland Angeln tot het district Sleeswijk-Flensburg, het meest noordoostelijke district van Duitsland. Dit relatief landelijke district had in 2018 ongeveer 200.025 inwoners.

• 
  Südensee, een gletsjermeer in Angeln
• 
  Vallei van de rivier Munkbrarupau bij Munkbrarup
• 
  Strand van Nieby
• 
  Laan in Schaalby

De grootste meren van Angeln zijn:

• 
  Winderatter See
• 
  Sankelmarker See
• 
  Winderatter See
• 
  Südensee

De heuvelketen die dwars door Angeln tussen Husby en Kappeln loopt, vormt de waterscheiding tussen de Oostzee en de Noordzee. Ten oosten ervan stromen kleine beekjes, meestal Auen genoemd, naar de Oostzee. Ten westen ervan stromen de meeste beken naar de Treene en later de Eider en zo naar de Noordzee.

De Treene is de langste zijrivier van de Eider en de twee hoofdstromen, Bondenau en Kielstau, ontspringen in en stromen door Angeln. De bronnen van de Bondenau liggen in Mohrkirch en in Sörup-Sörupholz. Bij Mittelangeln-Bondebrück voegt de Südensee Au zich bij de Bondenau. De Kielstau ontspringt in Sörup-Schwensby, stroomt door de Winderatter See en mondt bij Großsolt uit in de Bondenau, vlak voordat de Bondenau in de Treßsee stroomt. Bij het verlaten van het meer neemt de rivier de naam Treene aan en verlaat Angeln in westelijke richting. De rivier mondt bij Friedrichstadt uit in de Eider, die op zijn beurt bij Tönning uitmondt in de Purrenstrom.

Het grootste riviersysteem dat van de bron tot de monding volledig in Angeln stroomt, is het systeem van de Füsinger Au. Deze rivier wordt in haar bovenloop Loiter Au genoemd en wordt gevormd door de samenvloeiing van de Boholzer Au (die in haar bovenloop Wellspanger Au wordt genoemd) en de Oxbek (die ook Mühlenau wordt genoemd en waarvan de langste zijrivier de Flaruper Au is). De Füsinger Au mondt uit in de Schlei bij Winningmay (gemeente Schaalby), ten oosten van Sleeswijk.

• 
  Kaart van de langste rivieren in het noorden van Sleeswijk-Holstein.
• 
  De Kielstau stroomt de Winderatter See in.
• 
  De vallei van de Treene ten westen van de Treßsee.
• 
  De Lippingau stromend richting de Oostzee.

Er zijn 10 officieel aangewezen natuurreservaten in Angeln:

• Geltinger Birk (Gelting Birk)
• Holnis (Holnæs)
• Hechtmoor (Hegemose)
• Höftland Bockholmwik en aangrenzende steile kusten
• Obere Treenelandschaft
• Os bei Süderbrarup (Sønderbrarup Ås)
• Pugumer See (Pugum Sø) en omgeving
• Reesholm/Schlei (Rejsholm, Palør)
• Vallei van de Langballigau (Tal der Langballigau)
• Schleimonding (Schleimünde/Sliminde)

Er is ook een natuurpark, het Natuurpark Schlei. Net ten zuidwesten van Angeln ligt het natuurreservaat Haithabu-Dannewerk. Het strekt zich uit langs de Danevirke en rond de Vikingnederzetting Hedeby, die op de Werelderfgoedlijst van UNESCO staan.

• 
  Kust van de Geltinger Birk
• 
  Landschap van de Geltinger Birk
• 
  Kust van het schiereiland Holnis
• 
  Vuurtoren bij de Schleimünde

Angeln wordt bediend door de spoorlijn Neumünster - Flensburg, onderdeel van de Jutland Lijn, en de spoorlijn Kiel - Flensburg. Er is ook een historische spoorweg, de Angeln Stoomtrein, die tussen Süderbrarup en Kappeln rijdt.

De Bundesautobahn 7 loopt langs de westelijke rand van Angeln en verbindt Sleeswijk met Flensburg, voordat hij overgaat in de Deense Sønderjyske Motorvej.

De meest gesproken taal in Angeln is Duits. Het schiereiland maakt echter ook deel uit van het taalgebied van het Deens en het Nederduits. Het Nederduits is nauwer verwant aan het Engels dan het Duits, omdat het niet werd beïnvloed door de Tweede Germaanse klankverschuiving.

Vóór de 9e eeuw werd Angeln bewoond door de Angelen, die een West-Germaans dialect spraken dat later zou uitgroeien tot het Engels. Na het vertrek van de Angelen vond er een taalverschuiving naar Noord-Germaans plaats, toen het schiereiland door de Denen werd bezet. Deens werd tussen de 9e en 19e eeuw de belangrijkste taal van de regio. In de 19e eeuw vond er opnieuw een taalverschuiving plaats en veranderde de overheersende taal van het Noord-Germaanse Deens naar het West-Germaanse Nederduits. Nederduits is sindsdien geleidelijk vervangen door een variant van het Standaardduits met Nederduitse kenmerken.

De Deense variant die in Angeln werd gesproken, was Angel-Deens, een dialect van Zuid-Jutlands (de meest zuidelijke variant van het Deens die op het schiereiland Jutland werd gesproken, vroeger tot in het zuiden van Eckernförde).

Deens wordt nog steeds door een minderheid in Angeln gesproken, maar de dialecten die tegenwoordig worden gesproken zijn Zuid-Sleeswijk-Deens, geen dialecten van het vroegere inheemse Zuid-Jutlands, maar door het (Neder)Duits beïnvloede dialecten van het Standaarddeens. De steden met de grootste Deenssprekende minderheden zijn Flensburg, Sleeswijk en Glücksburg.

Veel plaatsnamen in Angeln zijn van Deense oorsprong, waaronder die welke eindigen op -by (stad), zoals Brodersby, Nieby en Husby, en -rup (gehucht), zoals Sörup, Sterup en Tastrup.

Zie Angelen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De regio was de thuisbasis van de Germaanse Angelen, van wie sommigen, samen met Saksen en Juten, in de 5e en 6e eeuw hun vaderland verlieten om naar het eiland Groot-Brittannië te migreren.

Zie Thorsbergmoer voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Thorsbergmoer is een veenmoeras in de gemeente Süderbrarup. Dit onopvallende watergebied is een belangrijke archeologische vindplaats en was in de tijd van het Romeinse Rijk een Germaans offermoeras. In de periode van de 1e eeuw tot het begin van de 5e eeuw werden in Thorsbergmoer in verschillende fasen voorwerpen geofferd, vermoedelijk door leden van de West-Germaanse stam van de Angelen. In de 19e eeuw werden in het moeras talrijke belangrijke en rijke culturele en historische vondsten gedaan. De huidige naam laat niet vermoeden dat het heiligdom al in de tijd van de Angelen aan de god Thor was gewijd. De naamgeving is veeleer gebaseerd op vroegmiddeleeuwse Deense invloeden, vooral in de Vikingtijd. Met de migratie van de meeste Angelen naar Groot-Brittannië ontstond er een wijdverbreide discontinuïteit in de nederzettings- en cultuurstructuur in Angeln. Hoewel het mogelijk is dat de vroegmiddeleeuwse Deense kolonisten Thor aanbaden, is het waarschijnlijker dat de naam terug te voeren is op een heuvel met een begraafplaats en vondsten uit de Vikingtijd, de Thorsberg.

De bevolkingsdichtheid in Angeln nam in de 5e en 6e eeuw blijkbaar drastisch af en veel dorpen raakten in verval. Een sterke afname van graanpollen wijst erop dat de velden werden verlaten. Locaties met zware kleigronden werden als eerste verlaten. Aangezien op sommige locaties in de Schleswig Geest (de regio die grenst aan Angeln) meer pollen werd gevonden, wordt aangenomen dat het klimaat was veranderd. Toegenomen regenval zou deze verhuizing naar de zanderige geestgebieden kunnen verklaren. Een andere reden om nederzettingen aan de kust te verlaten, zijn vermoedelijk aanvallen vanaf zee. Deze aanvankelijk regionale migratie zou ook een ander fenomeen verklaren: men gaat er nu vanuit dat er tussen het einde van de nederzettingsperiode van de Angelen in Angeln en hun aankomst in Oost- en Midden-Engeland waarschijnlijk wel 100 jaar is verstreken. De Angelen zouden zich aanvankelijk naar het westen, naar de Schleswig Geest, hebben verplaatst, voordat ze hun thuisland volledig verlieten.

Voor de jaren 449-455 beschrijft de Angelsaksische kroniek, geschreven rond 890, hoe Vortigern, een Britse koning, de Angelen uitnodigde om land te komen ontvangen in ruil voor hulp bij de verdediging van zijn rijk tegen plunderende Picten. Die succesvolle Angelen lieten weten dat er goed land beschikbaar was en dat de Britten “waardeloos” waren. Er volgde een massale emigratie van Angelen en verwante Germaanse volkeren.

De kroniek, geschreven in opdracht van Alfred de Grote, was gebaseerd op eerdere mondelinge overleveringen en op de weinige beschikbare geschreven fragmenten. Het beste daarvan, geschreven rond 730, was van de monnik Beda, wiens geschiedenis van het Engelse christendom het volgende korte verslag bevat van de oorsprong en verspreiding van de Angelen:

"Van de Angelen, dat wil zeggen het land dat Angulus wordt genoemd en dat vanaf die tijd tot op de dag van vandaag woestijn zou zijn gebleven, tussen de provincies van de Juten en de Saksen, stammen de Oost-Angelen, de Midland-Angelen, de Merciërs, het hele volk van de Northumbriërs, dat wil zeggen de volkeren die aan de noordkant van de rivier de Humber wonen, en de andere volkeren van de Engelsen af." — Beda's Historia ecclesiastica gentis Anglorum, Boek I, Hoofdstuk XV, 731 n.Chr.

De uitdrukking ‘ten noorden van de Humber’ verwijst naar het noordelijke koninkrijk Northumbria, dat het grootste deel van Noord-Engeland en een deel van Zuid-Schotland omvatte. Mercia lag in Midden-Engeland en komt grofweg overeen met de Engelse Midlands.

Dit verslag kan worden gerelateerd aan archeologisch bewijs, met name de verspreiding van soorten fibulae, of broches, die in de oudheid door zowel mannen als vrouwen werden gedragen. Oost- en Noord-Brittannië werden bevolkt door groepen die kruisvormige broches droegen, in de stijl die destijds in zwang was aan de kust van Scandinavië, Denemarken en Sleeswijk-Holstein, zuidelijk tot aan de benedenloop van de Elbe en oostelijk tot aan de Oder, evenals in een enclave aan de kust van Friesland.

Nadat de Angelen Angeln hadden verlaten, werd de regio in de 8e eeuw bezet door de Denen. Dit komt tot uiting in het grote aantal plaatsnamen in de regio die eindigen op -by (stad). In de 10e eeuw meldde de kroniekschrijver Æthelweard dat Hedeby de belangrijkste stad in Angeln was.

Het onofficiële wapenschild van Angeln werd ontworpen door Hans Nicolai Andreas Jensen en verscheen voor het eerst in 1847. Het bestaat uit negen velden, die op één na allemaal de historische Deense honderden (Deens: herreder, Duits: Harden) van Angeln voorstellen.

In het oorspronkelijke ontwerp van het wapen werd het honderd van Husby symbolisch weergegeven door twee gekruiste pijlen met een hart ervoor. Vanaf 1906 verscheen in plaats daarvan het gestileerde huis dat overeenkwam met het oude honderdzegel. De oorspronkelijke versie van het wapen is daarom nog steeds af en toe te vinden.

Er zijn twee onofficiële vlaggen in gebruik, één met de kleuren van de vlag van Sleeswijk-Holstein en één met het Scandinavisch kruis uit de vlag van Denemarken.

• 
  Wapen van Angeln
• 
  Vlag van Angeln
• 
  Vlag in Deense stijl
• 
  Voormalige onderverdeling van Angeln in herreder
• 
  Wapen van Angeln zoals het er tussen 1847 en 1906 uitzag

Zie de categorie Angeln (peninsula) van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.