De litotes^[1][2] is een stijlfiguur waarbij het bedoelde wordt omschreven door de ontkenning van het tegengestelde. Het doel hiervan is om hetgeen er feitelijk is bedoeld, juist extra sterk uit te drukken.

• Dat was niet erg slim van je! (Bijvoorbeeld tegen iemand die een vaas uit zijn handen laat vallen; de spreker vindt hem heel dom.)
• Daar zit ik niet direct op te wachten! ("Dat wil ik heel graag vermijden.")
• Dat was niet leuk. ("Dat was heel erg onprettig/vervelend.")
• Ze konden er niet om lachen. ("Ze vonden het heel vervelend.")
• Dat was dus niet bepaald een succes. ("Dat was een complete mislukking.")
• Dat was niet slecht. ("Dat was heel goed.")
• Citaat van prinses Amalia in een biografie door Claudia de Breij (2021): Ik ben echt niet de meest gelovige persoon ("Ik heb zo mijn twijfels.")^[3]
• Tusschen hem beyde en was gene vrede ("ze vochten dat de stukken eraf vlogen" - uit Karel en de Elegast, 13e eeuw)

Een litotes bevat altijd een ontkenning, maar een ontkennende zin bevat niet per defintie een litotes ("Gisteren regende het niet" is bijvoorbeeld geen litotes). Zinnen als "Hij is niet erg slim" of "Het gaat helemaal niet zo slecht met de gescheiden afvalinzameling" kunnen ook gewoon helemaal letterlijk zijn bedoeld, zónder dat daarmee het tegendeel moet worden benadrukkt.

Als een ontkenning tevens een litotes is, kan dit bijvoorbeeld blijken uit:

• het verband (de situatie waarin de uiting wordt gedaan);
• de intonatie (bij gesproken taal);
• het gebruik van kwalificerende woorden ("niet bepaald", "nou niet direct").

Een zin kan twee ontkenningen bevatten. In talen als het Nederlands wordt er dan meestal van uitgegaan dat beide ontkenningen elkaar in dat geval opheffen. Dit levert dan zinnen op als:

• Ja, ja, dat heb je niet onaardig gedaan.
• Hij woont daar niet oncomfortabel. (Hetzij: "Zijn woning is tenminste bewoonbaar" – geen litotes; hetzij: "Hij woont in grote luxe" – wel litotes.)

Deze dubbele ontkenningen hebben lang niet altijd een litotische functie. De eerste voorbeeldzin kan eventueel ook worden opgevat als verhullend taalgebruik (een soort eufemisme), indien de bedoeling ervan is een in de kern afwijzend oordeel te verbloemen. "Niet oncomfortabel" is in het ene verband wel een litotes, terwijl het in ander verband een neutrale beschrijving van de situatie geeft.

De litotes lijkt qua gebruik sterk op het understatement. Het verschil tussen de twee stijlfiguren is eigenlijk alleen gelegen in het aan- of afwezig zijn van de ontkenning. Zo kan de bedoeling "Hij woont daar in enorme luxe" worden weergegeven met een litotes (Hij woont daar niet onaardig) of met een understatement (Hij woont daar [best] leuk!).

De grens tussen de beide stijlfiguren lijkt in dergelijke gevallen soms vaag. De litotes wordt ook wel beschouwd als simpelweg een ondervorm van het understatement.^[4]

• Lemma Litotes in het Algemeen Letterkundig Lexicon, G.J. van Bork, D. Delabastita, H. van Gorp, P.J. Verkruijsse en G.J. Vis, 2012, geraadpleegd op 2 juni 2021.