Een masker is een kunstvoorwerp dat dient om het gezicht te bedekken en zo de identiteit te verhullen, of om overledenen, goden, legendarische figuren, emoties of (mythische) gebeurtenissen uit te beelden. Het rituele gebruik van maskers komt voor van Melanesië en Tibet tot Europa en West-Afrika, maar is niet universeel. Daarnaast worden maskers sinds de klassieke oudheid gebruikt in het theater.

Een rotstekening in de Franse Les Trois Frères-grot toont een figuur die half mens, half dier is. De schildering is circa 12.000 jaar oud en stamt uit het paleolithicum. Sommige onderzoekers interpreteren deze rotstekening als de vroegst bekende voorstelling van een gemaskerde sjamaan. Deze interpretatie is niet algemeen geaccepteerd. In Israël zijn in Nahal Hemar de restanten van stenen maskers gevonden uit het 7e millennium v.Chr., de periode van het neolithicum. Er bestaat echter geen consensus over hun gebruik, namelijk of ze dienden als gedragen dodenmaskers (waarschijnlijk), of om aan palen op te hangen. Het oudste bewijs van daadwerkelijk gedragen maskers, stamt uit de graftempel van de Egyptische farao Sahoure, circa 2500 v.Chr.

• 
  Masker van Agamemnon, doodsmasker uit Mycene, 16e eeuw v.Chr.
• 
  Gouden doodsmasker van Toetanchamon
• 
  Dokter Schnabel (pestmeester) van Rome, 1656
• 
  Middeleeuws martelmasker
• 
  Le modèle masqué; Marie Renard, een 22-jarig model uit Parijs, met enkel een domino-masker, Henri Gervex, 1885

Binnen een sociale groep is het gebruik van maskers geritualiseerd. Ze dienen niet om te verhullen, maar juist om te representeren. Maskergebruik kan deel zijn van een inwijding, een rouw-ceremonie, een huwelijk, het beëindigen van een verbod, voorouderverering, toneel, feest of genezing van ziekte. In een rituele context dient het masker om voorouders, legendarische helden, dieren, planten, bovennatuurlijke wezens en – vooral – gebeurtenissen, zoals mythen en legendes, uit te beelden. Een masker vertegenwoordigt niet één specifiek wezen. Maskers worden gecombineerd met bepaalde dans, zang en gebaren: zo ontstaat de context die het masker zijn specifieke identiteit geeft. Het gebruik van maskers hangt doorgaans nauw samen met het ontstaan van de betreffende samenleving, haar culturele identiteit in de vorm van instituties en haar waarden. Zo werden en worden, in cultuurgebieden als Melanesië en het oude Rome, maskers gebruikt bij overlijdensrituelen. Romeinse aristocraten bewaarden wassen maskers als realistische portretten van overledenen (imagines) thuis, en lieten die dragen door acteurs bij begrafenisceremonies van familieleden. Daarbij is het niet de dood, maar het ritueel dat de weg naar het hiernamaals opent voor de overledene.

Antropologen van vlak na 1900, meenden dat het masker in een primitieve cultuur gold als een transformatie van de drager. De drager zou datgene worden wat het masker weergeeft. Die antropologische visie is niet algemeen geaccepteerd. Er is bij dergelijke culturen meestal geen sprake van geloof in bezetenheid van de drager van een masker. En het weergeven van een god via een masker impliceert niet zijn daadwerkelijke aanwezigheid. Van verscheidene ‘primitieve’ culturen is bekend dat zij onderscheid maken tussen een zaak en de representatie daarvan. Zo hebben de Dogon in West-Afrika een woord voor ‘representatie/beeld/reproductie’, bibile. Een foto of een schaduw is een bibile, en de drager van een masker is een imina bibile, oftewel de reproductie/verschijning van het masker.

In de klassieke oudheid diende het masker om tijdelijk van identiteit te wisselen. Bij de Romeinen en Grieken verwees het woord voor ‘masker’ (persona en prósopon) tegelijk naar de bijbehorende rol. Het masker werd gebruikt in het Griekse drama, oorspronkelijk ter ere van Dionysus (Bacchus). Een acteur speelde meerdere rollen, en het masker was het identificatiemiddel bij uitstek om de rol aan te geven voor het publiek. Met de opkomst van het christendom werd het gebruik van maskers gezien als uiting van heidense sentimenten, die werden veroordeeld. Het masker gold als een vorm van valsheid en idolatrie.

In het christelijke Europa kwam de nadruk van het maskergebruik te liggen op de verhulling van het ‘ware gezicht’. De Kerk veroordeelde maskergebruik, met uitzondering van het carnaval, waarbij tijdelijk de wereld op zijn kop mocht worden gezet. Dit leidde onder andere tot de Venetiaanse maskerade. Een andere ontwikkeling was het gebruik van maskers om demonen uit te beelden met een beschermende, afwerende functie. Dit vond vooral in Zuid-Duitsland en de Alpen plaats.

Naast het aristocratische bal masqué, wordt het masker sinds de vroegmoderne tijd gebruikt in toneelstukken. Zo kende men het allegorische maskerspel, waarbij acteurs een masker droegen om een personificatie uit te beelden. Ook bestond het commedia dell'arte, waar maskers vaste, stereotiepe personages uitbeeldden. In het moderne theater heeft het masker nog steeds een satirische, groteske, rituele en mythische functie. Typisch modern is het uitbeelden van een droombeeld, een psychologische toestand of een sociale rol. Rond 1900 ontstond bij toneelschrijvers een reactie op het toenemende naturalisme en realisme door elementen te incorporeren uit folklore, het circuswezen en poppentheater, waarbij ook het masker meer gebruikt werd. Sindsdien gebruikt men het masker in opera, dans, schilderkunst (bijvoorbeeld Picasso’s Les demoiselles d’Avignon) en theater, vooral binnen het symbolisme, surrealisme en expressionisme. Het masker heeft daarin tegelijkertijd literaire waarde als metafoor, en praktische waarde als gebruiksvoorwerp op het podium. De filosofie en psychologie heeft sinds de 19e eeuw hierop invloed, zoals Freuds Droomduiding (1899). Het masker vertegenwoordigt niet zozeer een metafysisch, goddelijk wezen, maar meer een deelaspect van de gemaskerde zelf. Een masker dient om uiting te geven aan filosofische en psychologische noties. Het masker helpt om het personage verder te definiëren, door bijvoorbeeld als zijn droombeeld op het toneel te verschijnen.

Maskergebruik is bestudeerd vanuit sociologisch, theologisch, en antropologisch perspectief, maar, voor het moderne westen, nauwelijks vanuit een dramaturgisch of literair-kritisch perspectief.

In met name tribale samenlevingen, is de aanduiding van de – vaak mannelijke – vervaardigers, bewaarders en dragers, strikt gereguleerd. Overtredingen worden bestraft.

Soms heeft een masker, na voltooiing van de ceremonie, geen waarde meer en wordt het vernietigd. Niet-westerse culturen hechten rituele waarde aan het proces van de vervaardiging van de maskers.

Maskers worden gemaakt van hout, bamboe, klei, papier-maché, was, leer en metaal. Decoratie gebeurt met kleurstoffen en organische materialen. De fabricage van maskers geldt als een vorm van kunst.

• 
  Wildemans maskerade, Pieter Bruegel de Oudere, 1566, museum Boijmans Van Beuningen
• 
  Harlekijnmasker uit Frankrijk
• 
  Makishi-maskerade masker, Zambia
• 
  Cheoyongmu, Korea

In verschillende culturen wordt aan maskers een grote betekenis gehecht, onder meer op religieus gebied in Afrika en bij de oorspronkelijke Amerikaanse volken.

Maskers worden gedragen op bepaalde feestdagen, zoals Carnaval, Mardi Gras, Sunderum en Halloween. Er is een veelheid aan carnavalsmaskers uit de Europese traditie, waaronder de beroemde Venetiaanse maskers van het Carnaval van Venetië. Er zijn verschillende maskerdansen:

• Gelede is de maskerdans van de Yoruba
• Rabinal Achí is een maskerdans van de Maya's
• de Makishi-maskerade is een maskerdans in Zambia
• Kankurang is een maskerdans in Gambia en Senegal
• de Ijele-maskerade komt uit Nigeria, het masker is zo'n vier meter groot
• Gwanno Gamyeongeuk is een traditionele maskerdans tijdens Danoje in Zuid-Korea
• Cheoyongmu uit Korea
• Berikaoba uit Georgië

Ook bij andere festiviteiten en rituelen spelen maskers een rol, zoals bij Koshikijima no Toshidon, Poklada in Mohács, Maske Begrave in Sittard en de Boerenbruiloft van Venlo.

In diverse vormen van het theater zijn maskers bekend, zoals bij

• het Japanse No en Kabuki theater (bijvoorbeeld Hannya)
• Wajang gedog (gedog of gedhog is afgeleid van kedhok; masker)
• de Chao-opera
• Chhau
• El Güegüense
• De wayang gedhog (wajang gedog) is een vorm van wajangspel met levende acteurs die allemaal een maskers dragen. Het woord gedhog is een verbastering van het woord kedhok ("masker").

In België, anno 2006, bevatten sommige gemeentelijke politiereglementen een verbod op het dragen van een masker in het openbaar, met een maskeromschrijving voor elke gemeente afzonderlijk. Daarbij wordt vaak een uitzondering opgenomen voor carnaval, doch veelal niet uitdrukkelijk voor esthetische maskers van verminkten, zoals mensen met aangezichtsbrandwonden, noch voor religieuze symbolen, voor uitrusting van gevechtseenheden van politie, leger of uitvoerders van rechterlijke beslissingen, noch voor sporttoebehoren, voor beroepshalve veiligheidsuitrusting of voor een bril of contactlenzen, al dan niet gekleurd.

Intussen is een wetsbepaling ingevoerd bij wet van 1 juni 2011, in werking sinds 23/07/2011: Art. 563bis Strafwetboek: 'Met geldboete van vijftien euro tot vijfentwintig euro en met gevangenisstraf van een dag tot zeven dagen of met een van deze straffen alleen worden gestraft, zij die zich, behoudens andersluidende wetsbepalingen, in de voor het publiek toegankelijke plaatsen begeven met het gezicht geheel of gedeeltelijk bedekt of verborgen, zodat zij niet herkenbaar zijn. Het eerste lid geldt echter niet voor hen die zich in de voor het publiek toegankelijke plaatsen begeven met het gezicht geheel of gedeeltelijk bedekt of verborgen, zodat zij niet herkenbaar zijn, en wel krachtens arbeidsreglementen of een politieverordening naar aanleiding van feestactiviteiten.'

Maskers worden over de hele wereld voor vele doeleinden gedragen. Hier volgen afbeeldingen van enkele (zeer) bekende maskers.

• 
  Uit hout gesneden traditioneel Aziatisch masker
• 
  Azteeks masker van Xiuhtecuhtli, ca. 1500
• 
  Carnavalmasker
• 
  Carnavalmasker in Zwitserland
• 
  Halloweenmaskers
• 
  Mardi Gras straatmaskers
• 
  Maskers uit Korea
• 
  Antieke maskers uit Iran
• 
  Masker van Ganesha
• 
  Heksenmasker uit Duitsland
• 
  Tengumaskers (en andere maskers) in een souvenirshop in Japan
• 
  Een masker van een vos uit Duitsland
• 
  Masker van een stier, Mexico
• 
  Een antiek paardenmasker van de samoerai
• 
  Masker van Oni (demon) uit Japan

• Afrikaans masker
• James Ensor (gebruikte frequent maskers in zijn schilderijen)
• Kukeri
• Man met het ijzeren masker

Voor dit artikel zijn de volgende bronnen gebruikt:

• Flower, Harriet I. Ancestor Masks and Aristocratic Power in Roman Culture. Oxford: Clarendon Press, 1996.
• Naacke, Claudia. ‘Mask.’ In: The Brill Dictionary of Religion. Red. K. von Stuckrad. Leiden: Brill, blz. 1165-1168.
• Pernet, Henry. ‘Masks.’ In: Encyclopedia of Religion. Volume 9. Red. L. Jones. Detroit: MacMillan, 2005, blz. 5764-5772.
• Smith, Susan H. & John Chandler. Masks in Modern Drama. Berkeley: University of California Press, 1984.

Mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Mask op Wikimedia Commons.