Een rustgewas is een type cultuurgewas dat als onderdeel van gewasrotatie periodiek wordt verbouwd om de bodem gezond en weerbaar te houden tegen ziektes en aaltjes en zo de bodemvruchtbaarheid op peil te houden.^[1][2]

Daarnaast kunnen rustgewassen ook helpen voorkomen dat stikstof (nitraat oftewel NO₃⁻), fosfaat (PO₄³⁻) en andere nutriënten naar het grondwater uitspoelen of naar het oppervlaktewater afspoelen. Rustgewassen spelen daarmee een essentiële rol in de kringlooplandbouw voor de waterkwaliteit en de bodemkwaliteit (waaronder droogtebestendingheid, biodiversiteit en een hoger drogestofgehalte)^{[3]:57–58, 61} die enigszins vergelijkbaar is met vanggewassen (groenbedekkers) in het najaar en onderzaai van groenbemesters in het voorjaar en de zomer.

In de landbouw in Nederland is het in het kader van het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn sinds 2023 verplicht om op löss- en zandgronden eens in de vier jaar een rustgewas te telen na een productief akkerbouwgewas zoals mais.^[1] Zodoende moesten boeren op zand- of lössgronden uiterlijk in 2026 voor het eerst een rustgewas telen.^[3]:58 Het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn voorzag ook in een strengere verplichting vanaf 2027 om elke 3 jaar in plaats van elke 4 jaar te telen (tenzij de waterkwaliteit in de tussentijd voldoende verbeterd was).^[3]:58 Op kleigronden zijn rustgewassen niet verplicht, aangezien het risico op het effect op de waterkwaliteit daar veel kleiner is.^[3]:57 Ook zijn langjarige teelten zoals boomteelt, asperges of bepaalde sierteelten gedurende de teelt uitgezonderd van de verplichting om elke 4 dan wel 3 jaar een rustgewas te telen.^[3]:58 Omdat de biologische landbouw standaard minder gebruikmaakt van mest en gewasbeschermingsmiddelen, is deze op zand en löss vrijgesteld van de verplichting tot rotatie met rustgewassen.^[3]:58

De belangrijkste functie van rustgewassen is het beschermen van de bodemgezondheid, de waterkwaliteit en daarmee de gezondheid van toekomstige gewassen,^[3]:57–58 om te voorkomen dat er een monocultuur ontstaat waarin ziektes zich snel kunnen verspreiden en daarmee oogsten doen mislukken. Veel planten die mogen dienen als vanggewas of onderzaai-groenbemester zijn ook geschikt als rustgewas. Sommige planten die als vanggewas of onderzaai-groenbemester gelden, zijn echter niet toegestaan als rustgewas en omgekeerd. Dat heeft te maken met de specifieke effecten die elk gewas heeft op de bodem, andere planten, het water en het milieu, mede samenhangend met de grondsoort, het seizoen, de weersomstandigheden en de plaagdruk.

In tegenstelling tot een vanggewas (dat vóór 1 of 31 oktober gezaaid moet worden) mag een rustgewas in principe wel het gehele jaar door gezaaid, geteeld en geoogst worden. Het is zelfs mogelijk om een meerjarige plant als rustgewas te telen, zolang er maar na 4 jaar weer een ander gewas voor in de plaats komt. Na een lobby van boomkwekers onder leiding van LTO Bomen en Vaste Planten heeft het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) in de zomer van 2026 onder voorwaarden ook verschillende boomkwekerijgewassen als meerjarige rustgewassen erkend.

In Vlaanderen zijn rustgewassen anno 2026 niet verplicht. Wel kunnen telers met de ecoregelingen ‘Vruchtafwisseling met vlinderbloemigen’ en ‘Eenjarige ecoteelten’ van het Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) investeren in de duurzaamheid van hun bedrijf, bijvoorbeeld door een mengsel van vanggewassen als rustgewas te telen.^[34][35] Het Vlaams Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek (ILVO) raadt telers aan om gebruik te maken van rustgewassen in de teeltrotatie: 'Grasklaver is een ideaal rustgewas in rotaties met groenten en voedergewassen. De intensieve beworteling brengt veel organische stof aan en de klaver bindt stikstof uit de lucht, opnieuw zonder externe input van fosfor.'^[36]

• Vanggewas (groenbedekker)
• Groenbemesting
• Stikstofcrisis in Nederland