Vliedorp

Streek in Nederland
Situering
Provincie	Groningen (provincie) Groningen
Gemeente	Het Hogeland Het Hogeland
Coördinaten	53° 21′ NB, 6° 21′ OL
Foto's
De wierde gezien vanaf de Olweemtil over de Houwerzijlstervaart
Portaal    Nederland

Vliedorp (historisch: Fledorp, Gronings: Vliedörp) is de naam van een streek en een voormalig wierdedorp ongeveer 200 meter ten noorden van Houwerzijl in de gemeente Het Hogeland in de Nederlandse provincie Groningen. Het ligt direct ten noorden van de Houwerzijlstervaart en ten zuiden van de weg (vroeger waterloop) Vlakke Riet.

Het wierdekerkhof wordt beheerd door Het Groninger Landschap. Veel oudere grafzerken (waaronder zeven uit de 17e eeuw) zijn in de loop van de tijd verdwenen. Er liggen nu nog twaalf zerken op het kerkhof, waarvan de oudste uit 1737 dateert.

Het dorp wordt voor het eerst vermeld in 1418 als 'Vleghum' en in 1475 als 'Flegum alias Fledorp'.^[1] De naam wordt van oudsher verklaard uit het Oudfriese fliach-hêm, wat wordt vertaald als 'vluchtplaats'; de plek (heem) waar men bij hoogwater naartoe kon vluchten (vlieden). Dit wordt door Zijlma echter betwist gezien lage hoogte van de wierde en het feit dat deze oorspronkelijk buitendijks lag: men zou er bij vloeden onvoldoende beschermd geweest zijn. Hij denkt dat 'vlie' slaat op de Oude Riet (nu Houwerzijlstervaart).^[2] In een oorkonde van 1495 wordt gesproken van Fledorper karspel. Vanaf die tijd wordt de naam met het achtervoegsel -dorp geschreven.^[3]

Vliedorp is ontstaan op een wierde uit het begin van de jaartelling. De wierde is nooit archeologisch onderzocht.

Over Vliedorp zijn in de loop der geschiedenis verschillende volksverhalen ontstaan. Van der Aa schreef bijvoorbeeld dat sommigen dachten dat Vliedorp het oudste dorp van Groningen zou zijn en dat dit (net als overigens Leens en Zoutkamp) de plek zou kunnen zijn van zowel de Romeinse vestingen Phleum en Flevum (lichte naamsgelijkenis met Vliedorp) en de Romeinse haven 'Manarmanis Portus' waarover Ptolemaeus schreef.^[4]

Vliedorp was een van de vier dorpen binnen de rechtstoel het Grote Reedschap van Ulrum. Zijlma vermoedt dat de wierde oorspronkelijk niet meer dan een kapel vormde binnen de parochie van Ulrum.^[2] In de 13e eeuw werd het gebied rondom Vliedorp ingedijkt en werd er vermoedelijk midden op de wierde een stenen kerk gebouwd.

Aan noordzijde stond de weem (pastorieboerderij). Het is niet bekend wanneer deze ook daadwerkelijk door een kerkleider bewoond is geweest, daar Vliedorp, Niekerk en Ulrum al in de middeleeuwen werden bediend door een pastoor, die vermoedelijk in Ulrum woonde en werd aangewezen door de heer van Asinga. Dit kan mogelijk bij latere kerkwijzigingen anders zijn geweest, maar is niet zeker.^[5] De weem zal in die tijd door een meier zijn bewoond.

In de zuidwesthoek bevond zich een aanlegplaats voor vermoedelijk pramen voor het vervoer van de doden over de Houwerzijlstervaart naar de begraafplaats in de herfst en de winter, als de wegen onbegaanbaar waren.^[6]

Mogelijk hebben er nog enkele huizen gestaan, maar de 19e-eeuwse verkaveling suggereert dat dit er niet veel zijn geweest. Van een echt dorp was geen sprake.^[7] De kosterij (met de school) bevond zich in 1577 in het nabijgelegen havenplaatsje Houwerzijl, waar waarschijnlijk toen ook al de meeste mensen woonden. Volgens Jan Zijlma stond ook de toren van de kerk in Houwerzijl.^[8][9] Deze toren was een 'aan het boveneind dichtgekleede houten stoel' met bovenin een uurwerk.^[6]

De wierde blijkt op een kaart van Beckeringh uit 1771 vroeger door de Vlakke Riet, de Ottemertil (over het toenmalige Boterdiep) en de Bosjesweg (langs de boerderijen de Bus en de kleine Bus) en de verbonden met Leens.^[10] De Ottemertil wordt hier echter al aangeduid als 'oudt' en het stuk vanaf het diep als 'oude vervallen Wegh'. Op de kadastrale minuut van 1832 is de verbinding verbroken.

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd de kerk bezet door Staatsgezinde soldaten en later, in 1593, door Spaanse soldaten.^[2]

Bij de reductie in 1594 werd het kerspel Vliedorp kerkelijk verenigd met Niekerk en Ulrum. In 1651 kregen Vliedorp en Niekerk een eigen gezamenlijke predikant. Een afbeelding van de kerk is terug te zien op een kaart van Jannes Tideman uit 1685. In de kerk werd vermoedelijk weinig geïnvesteerd, daar de bevolking waarschijnlijk vooral bestond uit kleine burgers en arbeiders, daar de rijkere boeren vaker mennisten waren.^[2]

In 1689 werd door de kerkenraad vanwege de bouwvalligheid van de kerk voorgesteld om voortaan alleen nog te kerken in Niekerk, maar collator Haro Casper von Inn- und Kniphausen (van Nienoord) wilde dit niet. In 1693 werd het laatste avondmaal gehouden in de kerk en in 1694 de laatste bruiloft. Na 1695 werd de kerk door verval niet meer gebruikt en is kort voor 1700 deels afgebroken.^[9] De stenen werden hergebruikt voor de pastorie van Leens.

Volgens een belastinglijst uit 1702 woonden er 22 gezinnen, voornamelijk in Houwerzijl. Bij de Kerstvloed van 1717 gingen in het kerspel Vliedorp 17 huizen verloren. Bij deze overstroming kwamen 40 mensen om het leven. De schade moet enorm geweest zijn. De huizen werden echter herbouwd, want in 1806 stonden er (weer) 22 huizen in het kerspel.

De bij de overstroming nog zwaarder beschadigde kerkruïne zou rond 1730 volledig zijn afgebroken.^[7] Op een voorstudiekaart van Theodorus Beckeringh van 1771 staat op de wierde echter nog steeds de benaming 'kerkruïne' ingetekend.^[11] In een korte notitie schrijft Beckeringh: "eertijds Vliedorp, alwaar nog maar een huis is staande en aldaar nog het oude kerkhof met de graven, zijnde de meeste huisen van Vliedorp thans tot Houwerzijl, alwaar een torentje en molen".^[12]

De houten toren in Houwerzijl stortte in 1780 in.^[2]

In de volksmond werd vanaf 1708 de wierde van Vliedorp naar de toen nog aanwezige pastorieboerderij Ol Weem (ook Olle Weem of Olweem) genoemd. De weem werd ergens na 1850 afgebroken. In 1868 werd het kerkhof officieel gesloten voor begrafenissen; de laatste begrafenis vond plaats in 1894.

Na de sloop van de weem werd het noordelijk deel van de wierde eind 19e en begin 20e eeuw afgegraven vanwege de vruchtbare grond. De wierde werd vervolgens verwaarloosd en begraasd met koeien. Begin 20e eeuw was de wierde omringd door iepen, die tijdens de Tweede Wereldoorlog werden gekapt.

In 1958 werd de wierde voor het symbolische bedrag van 1 gulden overgedragen aan stichting Het Groninger Landschap. Deze plantte er weer een aantal bomen en stuitte daarbij op de graven en een oud stenen voetpad.^[13] De aanplant was echter geen succes.^[6]

In 1999 werd de wierde gerenoveerd. Na de aanleg van een fietspad in de ruilverkaveling is de plek weer over land te bezoeken.

• 
  Fliedorp op de landkaart van Blaeu uit 1648
• 
  Gebouwen in Houwerzijl op de kaart van Tideman uit ca. 1685. Op de tekening is onder andere de toren van Vliedorp goed zichtbaar.
• 
  Het wierdekerkhof Ol Weem in de herfst
• 
  Het wierdekerkhof Ol Weem in de winter
• 
  Drie grafzerken op de wierde
• 
  Gezicht op de wierde van nabij

• Lijst van historische kerkhoven zonder kerk in Groningen

• Groninger Landschap Vliedorp

Zie de categorie Vliedorp van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.