Een whalebackschip is een vrachtschip waarbij de scheepshuid over vrijwel de gehele lengte aan de bovenzijde naar binnen is gebogen. De romp heeft de vorm van een afgeplatte sigaar, met een doorlopende kromming boven de waterlijn tot waar de beide zijkanten in het midden treffen. Wanneer het schip beladen was, was alleen het afgeronde gedeelte van de romp, vergelijkbaar met een walvisrug, boven de waterlijn zichtbaar. Het scheepstype werd vroeger gebruikt op de Grote Meren van Noord-Amerika, met name voor het vervoer van graan of erts. Het enige overgebleven schip van dit ontwerp is de SS Meteor, die als museumschip in Superior ligt afgemeerd.

In totaal werden 44 van dit type schepen gebouwd, tussen 1887 en 1898. Op twee na werden ze allemaal gebouwd als vrachtschepen voor de Grote Meren. Zes werden gebouwd in Duluth in de Amerikaanse staat Minnesota, 33 in West Superior, Wisconsin, twee in Brooklyn, New York en een in Everett, Washington. Een schip werd gebouwd in Engeland. Een aantal van de schepen die op de Grote Meren voeren, verlieten de meren om op de open zee te varen. Het Amerikaanse whalebackship Charles W. Wetmore bracht in 1891 een bezoek aan Liverpool.^[1]

Kapitein Alexander McDougall (1845-1923), een in Schotland geboren zeeman en voer als kapitein over de Grote Meren, is de ontwerper van dit scheepstype. Veel schepen hadden geen eigen voortstuwing en werden gesleept. McDougall had uit ervaring geleerd welke moeilijkheden zich voordeden bij het slepen van schepen. De boeg en masten maakten ze gevoelig voor de wind, golven en de waterstroom van de schroef van het slepende schip. Hierdoor volgden de getrokken schepen de slepers niet altijd even goed. McDougall's doel was een ontwerp voor een binnenschip dat gemakkelijk gesleept kon worden en goed koers zou houden.

Het ontwerp van McDougall is vergeleken met een afgeplatte sigaar. Bij conventionele schepen sluit het verticale deel van de romp haaks aan op het horizontale bovendek. De whaleback had een doorlopende ronding boven de waterlijn, van verticaal naar horizontaal tot de zijkanten elkaar in het midden raakten. De boeg en de achtersteven waren vrijwel identiek van vorm, beide kegelvormig, afgeknot tot een relatief kleine schijf. De bovenbouw op de romp waren ronde of ovale "torens", zo genoemd vanwege hun gelijkenis met de geschutskoepels op moderne oorlogsschepen. Er waren twee dekhuizen, een op het voor- en achterschip. Het dekhuis op het achterschip was veelal de grootste van de twee en bood accommodatie voor de bemanning.

Bij een volledige belading stak alleen het gebogen gedeelte van de romp boven water uit, waardoor het schip zijn bekende en naamgevende "walvisrug"-vorm kreeg. Golven sloegen niet tegen de zijkanten van de romp, maar spoelden gewoon over het dek heen en ondervonden slechts geringe weerstand van de afgeronde torentjes. Met de ankerbuizen en een geleider voor de sleepkabel leek de boeg enigszins op de snuit van een varken, wat leidde tot de alternatieve en meestal spottende bijnaam "varkensboot". Het ontwerp voldeed aan de verwachtingen van McDougall, ook als ze op eigen kracht voeren. Het waren zeewaardige schepen en ze waren snel voor hun tijd, met een gemiddelde snelheid van 15 knopen.

Een nadeel van het ontwerp waren problemen met de luiken. Aanvankelijk waren deze vlak ingebouwd en leken, in gesloten toestand, bijna een deel van de romp. De luikdeksels en de randen van de luikopeningen hadden echter de neiging om te vervormen of te buigen tijdens gebruik, waardoor de waterdichte afsluiting werd verbroken en het buiswater het ruim in kon stromen. Dit werd opgelost door luikranden toe te passen. Verder waren de luiken relatief klein. De losapparatuur werd beperkt in zijn bewegingsvrijheid en er waren vaak botsingen tussen de losapparatuur en de luikranden. Het voorzichtig laden en lossen duurde lang, en dit verhoogde de kosten. Whalebacks waren tot slot kwetsbaar bij aanvaringen omdat ze door hun lage profiel moeilijker zichtbaar waren. Het kwam voor dat bij een treffen het andere schip over de whaleback heen voer, zoals bij de aanvaring tussen de Thomas Wilson en de George Hadley.^[2]

McDougall had een eigen scheepswerf: Steel Barge Co in Duluth. Hier werd in 1888 het eerste schip van dit type gebouwd, een lichter met nummer 101. Van alle gebouwde whalebacks waren er 25 die gesleept werden; deze kregen geen naam maar alleen een rompnummer. Deze schepen hadden geen schoorsteen, al hadden sommigen wel een kleine stoomketel voor het aandrijven van lieren en voor de verwarming van de cabine.

De eerste whaleback met eigen voortstuwing was de Colgate Hoyt, die in 1890 te water werd gelaten. Het had een stoommachine met een vermogen van 725 pk. Na de bouw van het vijfde schip verhuisde Steel Barge Co naar West Superior waar de meeste schepen zijn gebouwd.^[3]

De enige whaleback voor het transport van passagiers was de Christopher Columbus. Deze onderhield in 1893 een veerdienst van het centrum van Chicago naar de World's Columbian Exposition. Bij haar tewaterlating was ze niet alleen de langste whaleback tot dan toe, maar met 110 meter (362 voet) ook het langste schip op de Grote Meren, waardoor ze de officieuze titel "Koningin van de Meren" kreeg.

De Charles W. Wetmore (1891, 265 voet lang) was het eerste schip dat de meren verliet. Ze vervoerde een lading graan van Duluth naar Liverpool in Engeland. In Liverpool inspireerde het scheepsbouwer William Doxford and Sons Ltd uit Sunderland die het ontwerp aanpaste. Deze versie werd bekend onder de naam torendekschip. Na zijn bezoek in Liverpool voer het schip via New York City en Kaap Hoorn naar Everett aan de Amerikaanse westkust.

McDougall wilde deze schepen ook in Everett bouwen, maar dit plan kwam niet echt op gang en er werd slechts een schip gerealiseerd: de City of Everett (1894, 346 voet). Dit schip heeft 29 jaar dienst gedaan en was niet alleen het eerste Amerikaanse stoomschip dat door het Suezkanaal voer, maar ook het eerste Amerikaanse stoomschip dat de wereld rondvoer. Het vervoerde aardolie en was onderdeel van de vloot van Standard Oil.

Het enige in Groot-Brittannië gebouwde whaleback-schip was de Sagamore. Het laatste schip van dit type, de Alexander McDougall (1898, 413 voet), was tevens de langste en ook de enige met een traditioneel gevormde boeg.

De SS Meteor, ex-Frank Rockefeller, is het enige nog resterende exemplaar. Ze ligt als museumschip in Superior, Wisconsin. Ze werd in 1896 te water gelaten en vervoerde aanvankelijk ijzererts. In 1943 werd ze omgebouwd tot olietanker en herdoopt als Meteor. Na een bijzonder lange loopbaan werd ze pas in 1969 uit dienst genomen.

• 
  De lichter 101
• 
  Charles W. Wetmore
• 
  Het enige whaleback-passagiersschip, de Christopher Columbus

• (en) Zoss, Neel, R. McDougall's Great Lakes Whalebacks, Arcadia Publishing, 2007

Zie de categorie whalebackschepen van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.