Aleuci

Aleuci
Unangan
Populacja

15 tysięcy

Miejsce zamieszkania

Stany Zjednoczone / Alaska (Aleuty)

Język

języki eskimo-aleuckie

Religia

prawosławie

Grupa

Rdzenni Amerykanie

Pokrewne

Inuici

Multimedia w Wikimedia Commons
Aleuci z Wyspy Beringa, ok. 1884–1886.

Aleuci (w dialekcie atkan Unangan lub Unangas[1]) – ogólna nazwa nadana rdzennym mieszkańcom Archipelagu Aleutów, półwyspu Alaska, a także Wysp Komandorskich[2].

Ludy te posługują się językami z rodziny eskimo-aleuckiej[2] i są zaliczani do ludów mongoloidalnych[1].

Nazewnictwo

Aleutka z wyspy Attu, 1941.

Dominująca w antropologii tendencja do nazywania Aleutami jedynie mieszkańców Archipelagu Aleutów powoduje protesty grupy Sugpiat (zwanej też czasem Alutiiq), która mimo swej odrębności nigdy nie uważała się za Inuitów. Wielu Unangax i Sugpiat opowiada się też za pierwszeństwem nazw własnych w stosunku do narzuconej im z zewnątrz nazwy „Aleuci”[3] (podobnie jak źle widziane obecnie nazwy „Indianie” i „Eskimosi”).

Regionalne grupy Aleutów podzielone są na wioski, których nazwy kończą się na -miut (co oznacza ludzie, którzy żyją w danym miejscu).

Historia

Aleuci są blisko spokrewnieni z Inuitami[2] z kanadyjskiej Arktyki i Grenlandii, Jupikami z zachodniej Alaski i wschodniej Syberii oraz Inupiatami, czyli Inuitami z alaskańskiej Arktyki. Zasiedlili wyspy Archipelagu Aleutów i sąsiednie wybrzeża Alaski mniej więcej 4 tysiące lat temu[1][3], w różnych okresach rywalizując ze sobą lub handlując. Utrzymywali się głównie z polowania na zwierzęta morskie, w tym wieloryby i inne duże ssaki morskie.

Przed przybyciem Europejczyków (Rosjan) do zachodniej Alaski w XVIII wieku liczyli ok. 25 tysięcy osób[3], ale nieznane wcześniej choroby zakaźne przenoszone przez kolonizatorów (najpierw przez blisko sto lat przez Rosjan, a od 1867 przez Amerykanów, którzy kupili Alaskę od Rosji[4]) zdziesiątkowały ich szybko i spis z 1910 roku wykazał zaledwie 1491 Aleutów[5]. Od tamtej pory ich liczba powoli rośnie, mimo wysiedleń prowadzonych podczas II wojny światowej zarówno przez Japończyków, jak i Amerykanów.

Okres kolonizacji rosyjskiej zmienił zasadniczo wcześniejszą myśliwsko-rybacką kulturę Aleutów, którzy przejęli zwyczaje Rosjan, a także ich religię. Do dziś wielu z nich to wyznawcy prawosławia, a cerkiew stanowi główny ośrodek życia społecznego wielu wiosek.

Istotną zmianą w życiu współczesnych Aleutów i innych tubylczych ludów Alaski było uchwalenie w 1971 roku przez Kongres USA tzw. ustawy o zaspokojeniu roszczeń tubylców Alaski (Alaska Native Claims Settlement Act[6]). Ustawa powołała do życia regionalne korporacje tubylcze, które stały się współwłaścicielami ziemi i bogactw tubylczych społeczności, w tym – dla grup Unangax i Sugpiat – Aleut Corporation, Koniag, Inc., Chugach Alaska Corporation i Bristol Bay Native Corporation. Każdy z odpowiadających im obszarów geograficznych ma też własną korporację zarządzającą lokalną służbą zdrowia, opieką społeczną, oświatą i obroną praw tubylczych.

Ostatnią istotną próbą naprawienia części historycznych krzywd Aleutów była ustawa Kongresu USA z 1988 roku (tzw. Aleut Restitution Act[7]) wspierająca rozwój lokalnej samorządności oraz starania grup Aleutów o zachowanie własnych języków i tradycji kulturowych.

Liczebność

W XVIII wieku Aleuci liczyli ok. 25 tys. osób[3]. Spis z 1910 roku wykazał zaledwie 1491 Aleutów[5]. W roku 2001 liczebność Aleutów wynosiła ok. 15 tys. osób[2].

Przypisy

  1. ↑ a b c Aleuci. Onet.Wiem. [dostęp 2012-08-25]. (pol.).
  2. ↑ a b c d Encyklopedia Powszechna "Kluszczyński" (wyd. Ryszard Kluszczyński 2001), strona 31. ISBN 83-88080-13-X.
  3. ↑ a b c d Aleut, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2012-08-25] (ang.).
  4. ↑ Przewodnik po świecie. Ilustrowana encyklopedia geograficzna (wyd. Przegląd Reader's Digest 1998), strona 20. ISBN 83-909366-2-3.
  5. ↑ a b Aleut. AllTribes.com. [dostęp 2012-08-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-02)]. (ang.).
  6. ↑ Alaska Native Claims Settlement Act. U.S. Fish & Wildlife Service (fws.gov). [dostęp 2012-08-25]. (ang.).
  7. ↑ Aleut History and Timeline. Aleutian Pribilof Islands Association (apiai.com). [dostęp 2012-08-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-23)]. (ang.).

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.