Althing

Alþingi Íslendinga

Państwo	Islandia
Rodzaj	jednoizbowy
Rok założenia	930
Kierownictwo
Przewodniczący Althingu	Ásthildur Lóa Þórsdóttir
Struktura
Liczba członków	63
Stowarzyszenia polityczne	Koalicja rządząca (36)     S (15)     C (11)     F (10) Opozycja (27)     D (14)     M (8)     B (5)
Ordynacja	Ordynacja proporcjonalna
Ostatnie wybory	30 listopada 2024
Siedziba
Alþingishúsið, Austurvöllur, Reykjavík
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Althing (isl. Alþingi) – zgromadzenie ogólne Islandii, utworzone dla całej wyspy (al-þing) w 930 r. w Þingvellir (isl. Równina Zgromadzenia), położonym 45 km na wschód od Reykjavíku, na podstawie tzw. kodeksu Úlfljótura^[1]. Uznawany jest za najstarszy dotychczas istniejący parlament^[2].

Althing z krótkimi przerwami obradował w Thingvellir do 1799 r., kiedy to został zniesiony na kilkadziesiąt lat. Sto lat wcześniej pozbawiono go władzy ustawodawczej, zostawiając mu tylko władzę sądowniczą^[3]. Jako ciało z początku o charakterze doradczym reaktywowano go w 1844 r. i przeniesiono do stolicy^[4], gdzie znajduje się do dziś. Obecny budynek parlamentu, Alþingishúsið, zbudowano w 1881 przy placu Austurvöllur.

Althing liczy 63 deputowanych, wybieranych w sześciu okręgach wyborczych w drodze proporcjonalnej reprezentacji z otwartych list partyjnych (wyborcy mają wpływ na kolejność wybierania kandydatów partii, przeciwieństwo zamkniętych list partyjnych), na czteroletnią kadencję. 54 mandaty rozdzielane są między partie na szczeblu okręgowym bez progu wyborczego, a 9 mandatów wyrównawczych przypisanych do list partyjnych na szczeblu krajowym z progiem 5 proc. Wyborcy mają możliwość zaznaczenia głosów preferencyjnych na poszczególnych kandydatów partii.

Do 1991 wybierany był jako parlament jednoizbowy, po czym dzielono go na 2 izby w proporcji 1/3 (izba wyższa) i 2/3 (izba niższa). Obecnie jest parlamentem jednoizbowym.

Ostatnie (przedterminowe) wybory do Althingu odbyły się 30 listopada 2024. Kadencja parlamentu trwa 4 lata.

Okręgi wyborcze:

• RN – Północny Reykjavík
• RS – Południowy Reykjavík
• NV – Północno-zachodni
• NA – Północno-wschodni
• S – Południowy
• SV – Południowo-zachodni

Alþingi (albo Alþing; ang. the Althingi lub the Althing) rozpoczął swą działalność około 930 r. Stąd można by go uważać za najstarszy parlament na świecie. Zbierał się on w porze letniej – w okolicach letniego przesilenia, najprawdopodobniej w czerwcu, między 18. a 24. dniem tego miesiąca (przed 999 r. tydzień wcześniej) – na okres dwóch tygodni^[6].

Za pośrednictwem Rady Prawa (Lögrétty) zarówno tworzył on, jak i interpretował obowiązujące wówczas w Islandii prawo^[7].

Prawo głosu przysługiwało w nim dziewięciu wodzom z Kwarty Południowej, dziewięciu wodzom z Kwarty Wschodniej, dziewięciu wodzom z Kwarty Zachodniej i dwunastu wodzom z Kwarty Północnej. Ponadto prawo to miało dziewięć dodatkowych osób wyznaczanych przez wodzów z tych trzech pierwszych kwart w celu zapewnienia każdej z nich jednakowej pod względem przypadającej na nie liczby głosów reprezentacji. Po przyjęciu chrześcijaństwa prawo głosu miało w nim jeszcze dwóch islandzkich biskupów^[8].

Każdy z takich członków – z wyjątkiem biskupów – mógł dobrać sobie po dwóch doradców^[9].

Przewodniczącym obrad był jedyny ówczesny urzędnik, tzw. Mówca Prawa (Lögsögumaður)^[10].

Za mównicę służyła Skała Prawa (Lögberg)^[11].

Żaden z jego członków z prawem głosu nie pochodził z demokratycznych wyborów. Status wodza był dziedziczny^[12]. Przynależność do któregoś z wodzów (goðar, l. poj. goði) była przy tym obowiązkowa, z tym że wolny farmer mógł sobie nie częściej niż raz w roku wybrać do którego z wodzów będzie przynależał^[13].

Stanowił on dla X-XIII wiecznych Islandczyków najważniejsze wydarzenie polityczne, kulturalne i społeczne^[14].

Osoby, którzy wyruszały, by przyglądać się jego obradom, otrzymywały swoistą rekompensatę na pokrycie wydatków (strat), jakie wiązały się z nieobecnością w gospodarstwie i podróżą. Koszty tej rekompensaty ponosili nieobecni, płacąc tzw. þingfararkaup^[15].

Na czas jego sesji składano też broń, ewentualnie oznakowywano ją „paskami pokoju” (friðbönd)^[16].

W związku z wewnętrznymi niesnaskami i bataliami, jakie od 1220 r. miały miejsce w Islandii, rola Alþingi uległa znacznemu osłabieniu^[17]. Niektórzy z islandzkich wodzów zaprzestali brania w nim udziału. Mie przysyłali też na niego swoich przedstawicieli^[18]. W 1238 r. nie odbyło się nawet w ogóle posiedzenie Alþingi^[19]. Wielcy wodzowie mieli też teraz w swoich rękach większą liczbę wodzostw, tworząc sobie sferę wpływów o charakterze bardziej terytorialnym niż personalnym, co czyniło prawo wolnego farmera do wybrania sobie osoby wodza fikcyjnym^[20].

Ok. 1240 r. Alþingi zostało - postanowieniem arcybiskupa w Niðarós - odebrane prawo do powoływania islandzkich biskupów, jakich odtąd wybierać miało to arcybiskupstwo wraz ze swoją kapitułą^[21].

W 1262 r. działająca w ramach Alþingi Rada Prawa, w niepełnym składzie, przyjęła z inicjatywy Gizurra Þorvaldssona jednostronny akt, zwany później „Przymierzem Gizurra” (Gizurarsáttmáli). Przyrzeczono w nim ziemię, ludzi i podatek po wsze czasy królowi Norwegii na takich warunkach, jakie w nim postawiono. Odbiorcą tego aktu lub jego drugą stronę był Hallvarðr Złoty But (reprezentanta norweskiego króla)^[22].

Po utracie niepodległości przez Islandię w latach 1262-1264 Alþingi nie został pozbawiony funkcji sądowniczej, zachowując też w znacznej mierze kompetencje prawodawcze. Podstawą prawną dla nich był fragment Przymierza Gizurra, w jakim była mowa o zachowaniu w mocy islandzkich praw^[23]. Działający teraz nie pod przewodnictwem Mówcy Prawa, lecz pod przewodnictwem przedstawicieli/oficerów prawa, Alþingi zatwierdzał proponowane przez króla Norwegii akty prawne lub proponował temu królowi przyjęcie aktów prawnych uchwalonych przez siebie. Czasem też ustanawiał sam prawa nowe - co robił często nie za pośrednictwem ustaw, ale wyroków, w tym i wydawanych bez związku z rozpoznawaniem jakiegoś sporu sądowego, tzw. dómar (l. poj. dómr)^[24]. W jego skłąd wchodziły teraz nie osoby zależne od wolnych farmerów i ich opinii, lecz 36 osób desygnowanych przez królewskich urzędników lokalnego szczebla, zwano je lögréttumenn^[25].

Stanowiący dawniej najważniejsze wydarzenie polityczne i kulturowe Alþingi stracił wiele na swoim prestiżu i popularności. Było tak do tego stopnia, że w 1313 r. król Norwegii skierował list do Islandczyków, w jakim zganił ich za to, iż w przeciągu ostatnich dziewięciu lat Alþingi nie obradował ani razu^[26].

Ok 1700 r. Alþingi został pozbawiony kompetencji prawodawczych, ostała mu się jedynie władza sądownicza^[27]. W tym też mniej więcej czasie przestał on stanowić prawo drogą wydawania wiążących dla innych sędziów wyroków^[28]. Liczba jego członków (lögrettumenn) została przy tym zminiejszona z dotychczasowych osiemdziesięciu czterech do dwudziestu. Pochodzili oni teraz z trzech dystryktów, które leżały najbliżej Þingvellir. Tylko dziesięciu z nich miało brać udział rocznie w Alþingi i jedynie ośmiu z nich zasiadać w Radzie Prawa^[29].

W 1800 r. Alþingi rozwiązano całkowicie, ustanawiając w jego miejsce, 11 lipca 1800 r., Sąd Apelacyjny (Landsyfirréttur) z siedzibą w Reykjavíku^[30].

Na mocy dekretu królewskiego z marca 1843 r. reaktywowano w Islandii działalność Alþingi jako organ o charkterze doradczym^[31]. Rozpoczął on swoją działaność 1 lipca 1845 r. na podstawie wyborów przpeorwadzonych do niego w 1844 r.^[32]. Jego siedziba znajdowała się teraz nie w Þingvellir, lecz w Reykjavíku^[33]. W jego skład wchodziło teraz dwudziestu sześciu członków, z czego dwudziestu było wybieranych w wyborach, a sześciu wyznaczanych przez króla Danii, na sześcioletnią kadencję^[34]. Sesje Alþingi miały odbywać się co dwa lata, rozpoczynając się pierwszego dnia powszedniego lipca i trwać cztery tygodnie^[35]. W zakresie czynnego prawa wyborczego obowiązywał tu cenzus płci (tylko mężczyźni), cenzus wieku (minimum dwadzieścia pięć lat) i cenzus minimalnego statusu społecznego – w konsekwencji czego uprawnionych do głosowania było zaledwie ok. trzech do pięciu procent ówczesnej islandzkiej populacji. Bierne prawo wyborcze przysługiwało mężczyznom mającym ukończony trzydziesty rok życia i posiadającym odpowiednio wysoki majątek^[36].

Nadana Islandii w 1874 r. konstytucja przywróciła Alþingi kompetencje do stanowienia prawa w sprawach wewnętrznych, w tym uchwalania islandzkiego budżetu i nakładania podatków lokalnych. Nie był on jednak uprawniony do prowadzenia polityki zagranicznej. Nie odzyskał także pozycji sądu najwyższej instancji. Alþingi dzielił się teraz na dwie izby: wyższą dwunastoosobową i niższą dwudziestoczteroosobową. Islandczycy wybierali trzydziestu jego członków, a duński monarcha wyznaczał sześciu z nich. Uchwalane przez niego ustawy, żeby stać się prawem obowiązującym, wymagały jednak akceptacji ze strony duńskiego monarchy (duński minister do spraw Islandii wykonywał tu, formalnie należące do króla Danii, prawo veta, korzystając z niego w praktyce przeszło pięćdziesiąt razy)^[37].

W 1904 r., na mocy poprawki konstytucyjnej z dnia 3 października 1903 r., Alþingi miał zbierać się co drugi rok na osiem tygodni i składać się z trzydziestu czterech członków, wybieranych przez Islandczyków, oraz sześciu, wyznaczanych przez króla Danii. Po wyborach podzielił się on na dwie izby: wyższą składająca się z czternastu osób i niższą składająca się z dwudziestu sześciu osób^[38].

Poprawki do islandzkiej konstytucji uchwalone przez Alþingi w 1913 r. i 1914 r., a zatwierdzone przez króla Danii w 1915 r. zniosły prawo duńskiego monarchy do mianowania sześciu członków Alþingi oraz pozwoliły na zwiększenie liczby ministrów sprawujących władzę w Islandii, umożliwiając tym samym formowanie tu rządów parlamentarnych o charakterze koalicyjnym^[39].Alþingi liczył teraz czterdziestu członków, co mogło być zmienione ustawą. Trzydziestu czterech z nich było wybieranych w okręgach wyborczych, a sześciu w skali całego kraju, przy czym tylko połowa z nich była wybierana w każdoczesnych wyborach^[40]. Jego wyższa izba miała składać się z tych ostatnich oraz ośmiu członków wybranych przez tych pierwszych z spośród nich samych^[41]. Zbierał się on co dwa lata^[42]. Bierne prawo wyborcze miały tu osoby, które ukończyły dwudziesty piąty rok życia, w tym kobiety, w przypadku wyborów w okręgach wyborczych, oraz osoby, które ukończyły trzydzieści pięć lat w przypadku wyborów w skali całego kraju^[43].

1918 r. decyzją Alþingi i parlamentu duńskiego oraz przeprowadzonego w Islandii referendum (12.040 głosów było za i 897 przeciwko), Islandia, choć nadal pozostawała połączona z Danią unią personalną, stała się – na mocy Aktu o Unii z dnia 30 listopada 1918 r. – z dniem 1 grudnia 1918 r. odrębnym państwem: wolnym i suwerennym^[44].

10 kwietnia 1940 r. Alþingi oznajmił, iż konstytucyjne funkcje duńskiego monarchy będą pełnione przez rząd Islandii łącznie z prowadzeniem jej spraw zagranicznych i ochroną islandzkich wód terytorialnych^[45].

W lutym–marcu 1944 r. Alþingi jednomyślnie postanowił o powołaniu oderwanej od Danii islandzkiej Republiki^[46].

• lista przewodniczących Althingu
• Rada Prawa
• Mówca Prawa

• strona internetowa Althingu (isl. • duń. • ang.)