Ten artykuł dotyczy postaci biblijnej. Zobacz też: Atalia – imię żeńskie.

Atalia

‏עֲתַלְיָה‎

Śmierć Atalii, Gustave Doré
król(owa) Judy
Okres	od 841 p.n.e. do 835 p.n.e.
Poprzednik	Ochozjasz
Następca	Joasz
Dane biograficzne
Dynastia	Dynastia Omriego
Data i miejsce urodzenia	IX w. p.n.e. Samaria, Królestwo Izraela
Data i miejsce śmierci	835 p.n.e. Jerozolima, Królestwo Judy
Przyczyna śmierci	zabójstwo
Ojciec	Achab lub Omri
Matka	Izebel (prawdopodobnie)
Małżeństwo	Joram
Dzieci	Ochozjasz

Atalia (hebr. ‏עֲתַלְיָה‎, Atalja; stgr. Γοθολία, Gotholía; łac. Athalia, zm. 835 p.n.e.) – córka króla Izraela Achaba i królowej Izebel (lub, według innych interpretacji, króla Omriego), żona króla Judy Jorama. Była królową-matką za panowania swojego syna Ochozjasza, a po jego śmierci przejęła władzę i rządziła samodzielnie jako królowa Judy w latach ok. 841–835 p.n.e.^[a] Była jedyną kobietą zasiadającą na tronie w Jerozolimie.

Relacje o życiu Atalii znajdują się w 2 Księdze Królewskiej (2 Krl 8,16–11,16) oraz w 2 Księdze Kronik (2 Krn 22,10–23,15). Według tradycji deuteronomistycznej była ona córką króla Izraela Omriego (2 Krl 8,26). Zazwyczaj uważa się ją jednak za córkę króla Achaba (syna Omriego) i jego żony Izebel. Niektórzy badacze sugerują, że Atalia faktycznie była córką Omriego, ale po jego śmierci wychowywała się jako sierota na dworze swojego brata Achaba^[1][2].

Małżeństwo Atalii z Joramem miało przypieczętować traktat pokojowy i sojusz między królestwami Izraela i Judy. Aby zabezpieczyć swoją pozycję na tronie, Joram po objęciu władzy zamordował swoich sześciu braci. Został królem Judy w piątym roku panowania króla Izraela, również noszącego imię Joram (który był bratem lub bratankiem Atalii)^[3].

Joram z Judy panował osiem lat. Jego ojciec Jozafat oraz dziadek Asa byli pobożnymi władcami, którzy oddawali cześć Jahwe. Joram odrzucił jednak ich drogę i pozwolił na rozwój kultów pogańskich. Za jego rządów Edom zbuntował się przeciwko Judzie i wywalczył niepodległość. Co więcej, najazd Filistynów, Arabów i Etiopów doprowadził do splądrowania pałacu królewskiego; uprowadzono całą rodzinę króla z wyjątkiem jego najmłodszego syna, Ochozjasza^[4].

Po śmierci Jorama na tron wstąpił Ochozjasz, a Atalia zyskała zaszczytny i wpływowy tytuł królowej-matki (hebr. gebirah). Zaledwie rok po objęciu władzy Ochozjasz wraz z królem Izraela Joramem zostali zamordowani w trakcie przewrotu wojskowego przez Jehu, generała izraelskiego działającego z nakazu proroków, aby wywrzeć pomstę na bezbożnym rodzie. Następnie Jehu nakazał zgładzić Izebel i resztę dynastii Omriego na północy (sam Achab zginął wcześniej w bitwie)^[5].

Na wieść o śmierci syna, Atalia postanowiła bezwzględnie przejąć władzę w Judzie. Jak opisuje to Księga Królewska:

Nakazała wymordować wszystkich potencjalnych pretendentów do tronu z rodu Dawida, w tym własnych wnuków oraz ewentualne dzieci Jorama z innych małżeństw. Część egzegetów uważa tę rzeź za próbę wyeliminowania potomków Dawida, by zapobiec ich zemście po masakrze rodu Atalii dokonanej przez Jehu. Inni widzą w tym wydarzeniu boski sąd za decyzję Jozafata o wżenieniu syna w pogańską dynastię Omriego.

Czystkę przeżył jedynie najmłodszy, niemowlęcy syn Ochozjasza – Joasz. Został on potajemnie uratowany przez swoją ciotkę, księżniczkę Jehoszebę (siostrę Ochozjasza), i ukryty w Świątyni przez jej męża, arcykapłana Jehojadę^[7].

Jako „królowa-uzurpatorka” Atalia wykorzystała swoją pozycję, by protegować i ustanowić w Judzie kult fenickiego boga Baala. Po sześciu latach jej rządów kapłan Jehojada zorganizował przewrót. Zjednując sobie dowódców wojskowych i straż świątynną, ukoronował i namaścił siedmioletniego Joasza na króla w Świątyni Jerozolimskiej. Zaskoczona Atalia wbiegła do świątyni krzycząc: „Spisek! Spisek!”, jednak na rozkaz Jehojady została wyprowadzona na zewnątrz, by nie kalać świętego miejsca krwią, a następnie zgładzona przy Bramie Końskiej^[8].

Biblijna ocena rządów Atalii jest zdecydowanie negatywna. Autorzy Ksiąg Królewskich i Kronik łączą ją przede wszystkim z kultem Baala, przypisując jej zgubny wpływ na męża i syna. Współcześni badacze, tacy jak Athalya Brenner, zwracają jednak uwagę na fakt, że samo imię królowej zawiera teoforyczny element odnoszący się do Jahwe (yah). Sugeruje to, że skrajnie negatywny stosunek stronnictwa kapłańskiego wobec Atalii mógł wynikać również z faktu, iż była ona władcą spoza dynastii Dawidowej, a nade wszystko – kobietą. Utrzymanie się Atalii u władzy przez sześć lat w patriarchalnym społeczeństwie świadczy o jej wyjątkowych zdolnościach politycznych, niezależności ekonomicznej oraz umiejętnym wykorzystaniu pochodzenia i powiązań dyplomatycznych – o aspektach, które autorzy biblijni celowo pomniejszyli, by skupić się na wymowie teologicznej^[9].

W rzymskokatolickiej liturgii słowa (podczas piątku XI tygodnia okresu zwykłego, w latach parzystych) czytania opisujące uzurpację i śmierć Atalii (z 11 rozdziału Drugiej Księgi Królewskiej) zestawiane są z fragmentem Ewangelii według św. Mateusza (Mt 6, 19–23) mówiącym o niegromadzeniu skarbów na ziemi oraz o oku jako „lampie ciała”^[10].

Komentatorzy katoliccy zwracają uwagę, że postawa królowej Atalii jest jaskrawym przykładem życia w „duchowej ciemności” z ewangelicznego pouczenia. Ponieważ jej jedynym skarbem była absolutna władza ziemska, kierując się strachem i żądzą wpływów widziała we własnych wnukach jedynie zagrożenie, co doprowadziło ją do zbrodni^[11]. Z kolei kapłan Jojada i księżniczka Joszeba, zachowując wierność Bogu, dostrzegli w małym Joaszu nadzieję i Bożą obietnicę. Ich postawa pomogła ocalić prawowitego dziedzica z rodu Dawida i zburzyć świątynię Baala^[12][13].

W kontekście tym odwołują się również do motywu spojrzenia w Psalmie 123. Jak zauważył papież Benedykt XVI, psalm ten osnuty jest wokół „krzyżujących się spojrzeń” – wiernych szukających ratunku oraz Boga spoglądającego z miłością na swój uciśniony lud^[14]. Atalia uosabia w tej interpretacji biblijnych „zarozumialców i pyszałków” pogardzających słabszymi (Ps 123, 4)^[15]. Kiedy w decydującym momencie przewrotu „spojrzała” na nowo koronowanego króla Joasza (2 Krl 11, 14), używała jedynie fizycznego wzroku pogrążonego w ciemności – dostrzegła wyłącznie utratę swojej potęgi.

Motyw uzdrowienia z tego rodzaju „wewnętrznej ślepoty” i odzyskania duchowego wzroku jest współcześnie wykorzystywany w katolickiej praktyce duszpasterskiej, m.in. w modlitwach o uzdrowienie wewnętrzne nawiązujących do cudu nad niewidomym z Betsaidy^[16].

Amerykański archeolog biblijny William F. Albright datował panowanie Atalii na lata 842–837 p.n.e.^[17] Z kolei Edwin Thiele w swoim klasycznym dziele dotyczącym chronologii królów hebrajskich określił czas jej rządów na lata 842/841 do 836/835 p.n.e.^[18] Data początkowa 842/841 p.n.e. dla Atalii przypada jednak o rok wcześniej niż data 841/840 p.n.e., którą Thiele ustalił dla śmierci jej syna, Ochozjasza. Tego konfliktu chronologicznego badacz nigdy ostatecznie nie rozwiązał.

Atalia została opisana przez Giovanniego Boccaccia w jego dziele De mulieribus claris („O sławnych niewiastach”)^[19], a także przez Christine de Pizan w Księdze o Mieście Pań.

Postać królowej jest główną bohaterką klasycystycznej tragedii Atalia (1691), napisanej przez francuskiego dramaturga Jeana Baptiste’a Racine’a. Na język polski przełożyli ją Stanisław Konarski i Antoni Orłowski; w latach 1751–1752 dramat wystawiano w Collegium Nobilium^[20]. W 1920 roku w Théâtre Sarah-Bernhardt w Paryżu w rolę Atalii wcieliła się słynna aktorka Sarah Bernhardt^[21].

Niemiecki kompozytor Felix Mendelssohn-Bartholdy napisał w 1845 roku w Berlinie muzykę sceniczną do sztuki Racine’a (op. 74). Jednym z najczęściej wykonywanych fragmentów z tego dzieła jest Marsz wojenny kapłanów (Kriegsmarsch der Priester)^[22].

W 1733 roku Georg Friedrich Händel skomponował oratorium Athalia oparte na życiu biblijnej królowej, nazywając ją w nim „Czcicielką Baala, Królową Judy, Córką Izebel”^[23].

Zobacz w Wikiźródłach hasło Atalja w Encyklopedii kościelnej

• Marcin Bocian, Leksykon postaci biblijnych, Znak, Kraków 1995, s. 75, ISBN 83-7006-393-4.
• Praca zbiorowa pod red. naukową J. Śliwy, 2005, Wielka Historia Świata Tom 2 Stary i Nowy Świat od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Oficyna Wydawnicza Fogra, s. 362, ISBN 83-85719-83-0.

• Athalya Brenner, Athaliah: Bible (ang.) w Shalvi/Hyman Encyclopedia of Jewish Women, Jewish Women’s Archive [dostęp 2026-06-19].