Ten artykuł dotyczy stolicy Iraku. Zobacz też: inne znaczenia słów Bagdad i Baghdad.

Bagdad

‏بغداد‎

Panorama miasta
Herb Flaga
Państwo	Irak
Muhafaza	Bagdad
Zarządzający	Ammar Musa[1]
Powierzchnia	ok. 900 km²
Populacja (2018)
• liczba ludności	6 719 476
Nr kierunkowy	1
Kod pocztowy	10001–10090
Położenie na mapie Iraku Bagdad
33°20′N 44°23′E/33,333333 44,383333
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Hasło w Wikisłowniku
Informacje w Wikipodróżach
Strona internetowa

Bagdad (arab. ‏بغداد‎ [bɐʁˈd̪ɑːd̪]) – stolica Iraku, ośrodek administracyjny muhafazy Bagdad, główny ośrodek gospodarczy i kulturalny kraju. Znajduje się w centrum Iraku, na Nizinie Mezopotamskiej, na obu brzegach rzeki Tygrys, w miejscu jej największego zbliżenia do Eufratu^[2]. Powierzchnia miasta wynosi ok. 900 km²^[3].

W północnej części Bagdadu znajdują się arabskie dzielnice ze średniowieczną zabudową. W centrum i w południowej części Bagdadu dominują dzielnice handlowe i mieszkaniowe^[2].

Bagdad znajduje się nad Tygrysem, w miejscu jego największego zbliżenia do Eufratu. Na południowy-wschód od Bagdadu do Tygrysu wpada rzeka Nahr Dijala. Bagdad znajduje się na równinie aluwialnej, 34 m n.p.m. Miasto w swojej historii było zalewane powodziami okresowymi z dopływów Tygrysu. Powodzie ustały po wybudowaniu w 1956 roku tamy na Tygrysie w Samarrze. Po ustaniu powodzi miasto rozbudowało się w kierunku wschodnim i zachodnim. Średnia temperatura zimą w ciągu dnia wynosi ok. 10 °C, okresowo spada poniżej zera. Od maja do września średnia temperatura w ciągu dnia wynosi ok. 40 °C, w nocy ok. 20 °C. Wilgotność względna wynosi 10–50%. Opady są rzadkie (150 mm rocznie) i występują zazwyczaj pomiędzy grudniem a kwietniem. Wiosną i wczesnym latem przez Bagdad wieje szamal przynoszący burze piaskowe^[4].

Miasto zostało założone 30 lipca 762 roku przez kalifa Al-Mansura, który pragnął przenieść stolicę kalifatu z Damaszku do nowego miasta^[5][6]. Przed zbudowaniem miasta Al-Mansur zlecił swoim ludziom udanie się w różne miejsca, aby ci zbadali wybrane regiony pod względem temperatury, częstotliwości opadów i ilości komarów. Zgodnie z konsultacjami astrologów miasto zbudowano na planie koła. Przy budowie nowej stolicy pracowało około stu tysięcy pracowników. Koszt budowy miasta wyniósł prawie 5 mln dirhemów^[7]. Miasto zlokalizowano w miejscu, gdzie krzyżowały się szlaki handlowe Bliskiego Wschodu^[2].

Zabudowa z VIII i IX wieku została zniszczona na przestrzeni wieków. Według relacji kronikarzy, miasto zbudowano na planie koła o średnicy około 2,5 km. Miasto dzieliło się na trzy kręgi. W centrum mieścił się meczet piątkowy i pałac kalifa. Pałac zbudowano na planie kwadratu o boku 182 m. Budynek wieńczyła 36-metrowa zielona kopuła, na której znajdowała się figura jeźdźca. Miasto chroniły dwa mury. Pomiędzy murem wewnętrznym i zewnętrznym mieściły się domy wyższych urzędników i oficerów. Mury miały po cztery bramy(inne języki): Syryjską, Chorasańską, Basryjską i Kuficką. Ulice łączące bramy dzieliły miasto na cztery kwartały. Początkowo w mieście nie zbudowano suku. Zgodnie z przekazem, Al-Mansur celowo zakazał jego budowania, obawiając się, że do miasta może przedostać się zamachowiec przebrany za kupca^[7].

Ze względu na swój układ urbanistyczny w średniowieczu miasto nazywano „kolistym miastem(inne języki)”^[2]. Bagdad jako stolica imperium Abbasydów szybko się rozrosło, przez co przypisane do niego określenie „okrągłe” straciło na znaczeniu. Na przestrzeni lat w mieście zbudowano kilka suków^[7]. Na przełomie IX i X wieku miasto przeżyło swój rozkwit^[2]. Bagdad stał się centrum naukowym świata arabskiego, gdzie tłumaczono prace naukowe i filozoficzne ze starożytnej Grecji, Persji i Indii. W 830 roku założono bibliotekę Dom Mądrości, która przetrwała do 1258 roku. W Domu Mądrości zgromadzono do dziesięciu tysięcy tomów. Ponadto w Bagdadzie mieściła się prywatna biblioteka astronoma Ali ibn Jahiego(inne języki), który bezpłatnie udostępniał posiadane przez niego dzieła uczonym z różnych krajów^[8]. Przez miasto przechodził odcinek Jedwabnego Szlaku, łączący Xi’an z rejonem Morza Śródziemnego^[9][10].

„Koliste miasto” zniszczono w IX wieku podczas walk o władzę w kalifacie. Nowe miasto Bagdad zaczęto budować pod koniec IX wieku, na wschodnim brzegu Tygrysu^[2]. Do XIII wieku Bagdad był najważniejszym miastem w świecie muzułmańskim^[11].

Miasto zostało zniszczone przez imperium mongolskie (13 lutego 1258, następnie w 1392)^[2][12.1]. Podczas ataku w 1258 roku wojska Hulagu-chana zamordowały do stu tysięcy mieszkańców^[13]. Przy życiu pozostała wyłącznie ludność chrześcijańska^[12.1]. Ocalenie chrześcijan wiązało się z tym, iż żona Hulagu-chana była również chrześcijanką^[12.2]. Najazd z 1258 roku zapoczątkował okres upadku, trwający do początku XIX wieku. Najważniejszym miastem w świecie muzułmańskim stał się Kair^[11]. Poza krótkim okresem panowania irańskiego ok. 1508 roku miasto znajdowało się w granicach Imperium Osmańskiego^[13].

W II połowie XIX wieku Bagdad został stolicą prowincji^[2]. Pod koniec XIX wieku Bagdad rozwijał się gospodarczego. Wpływ na poprawę sytuacji ekonomicznej miał rozwój handlu z państwami europejskimi oraz budowa Kolei Bagdadzkiej(inne języki)^[2][13]. W 1917 roku podczas I wojny światowej miasto zajęła Wielka Brytania. W 1921 roku Bagdad został stolicą Iraku (najpierw mandatowego Królestwa Iraku, od 1932 roku niepodległego państwa)^[2]. We wrześniu 1960 roku w Bagdadzie utworzono OPEC^[14]. W latach 70. XX wieku podczas okresu boomu naftowego przeprowadzono modernizację miasta^[13]. Rozwój miasta został zahamowany podczas wojny iracko-irańskiej w latach 1980–1988^[15].

Miasto zostało częściowo zniszczone podczas I i II wojny w Zatoce Perskiej w latach 1990–1991 i 2003^[4]. II wojna w Zatoce Perskiej rozpoczęła się 20 marca 2003 roku od ataku wojsk koalicji państw pod przewodnictwem Stanów Zjednoczonych na Irak^[16][17]. Od 3 do 9 kwietnia 2003 roku toczyła się bitwa o Bagdad(inne języki), która zakończyła się zajęciem centrum miasta przez Stany Zjednoczone^[18][19]. Symbolem inwazji w 2003 roku stało się obalenie pomnika Saddama Husajna 7 kwietnia 2003 roku(inne języki) na placu Fidros^[20]. W tym samym roku w Bagdadzie ustanowiono dzielnicę rządowo-dyplomatyczną, potocznie nazywaną Zieloną Strefą. Dzielnica zajmuje powierzchnię 10 km². Mieszczą się w niej urzędy państwowe i ambasady zagraniczne^[21].

Po zajęciu miasta przez wojska amerykańskie w Bagdadzie zapanował chaos. Na skutek walk religijnych i ataków przeciwko wojskom amerykańskim zginęło kilka tysięcy osób. W Bagdadzie miały miejsce ataki terrorystyczne przeprowadzane przez Al-Ka’idę i Państwo Islamskie. W grudniu 2011 roku wojska amerykańskie opuściły Irak, oficjalne uroczystości z tym związane miały miejsce w Bagdadzie^[4]. Części z budynków zniszczonych podczas obu wojen dotychczas nie odbudowano^[13].

W 2019 i 2020 roku przez miasto przetoczyły się protesty przeciwko korupcji, ingerencji obcych państw w sprawy wewnętrzne oraz złej sytuacji gospodarczej^[4][22]. 31 grudnia 2019 roku protestujący zaatakowali ambasadę Stanów Zjednoczonych^[4]. Podczas protestów irackie siły bezpieczeństwa używały przemocy wobec protestujących i dziennikarzy^[22].

3 grudnia 2020 roku Stany Zjednoczone zbombardowały międzynarodowe lotnisko w Bagdadzie^[4][23]. Podczas ataku zginął Ghasem Solejmani, irański generał major, dowódca sił Ghods, jednostki specjalnej w strukturach Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej^[4][23]. W marcu 2021 roku Bagdad odwiedził papież Franciszek^[24]. Po wybuchu wojny na Bliskim Wschodzie 28 lutego 2026 roku Iran kilkakrotnie zaatakował amerykańskie obiekty znajdujące się w Iraku, w tym ambasadę w Bagdadzie^[25].

W 2009 roku w mieście mieszkało 5 521 242 osób. Do 2018 roku liczba mieszkańców Bagdadu wzrosła do 6 719 476 osób^[4].

Większość mieszkańców Bagdadu wyznaje islam, samo miasto stanowi centrum pielgrzymek muzułmanów^[4][26]. W mieście żyją zarówno szyici, jak i sunnici^[4]. W Bagdadzie mieści się meczet Al-Kazimijja, stanowiący ośrodek szyickiego kultu religijnego^[2]. Do lat 90. XX wieku miasto było centrum dużej społeczności arabskich cudzoziemców, wśród których dominowali Egipcjanie. Ludność ta w dużej mierze opuściła Irak po 1990 roku^[4].

W mieście żyje niewielka grupa chrześcijan^[12.3]. Od 1950 roku Bagdad jest siedzibą patriarchatu chaldejskiego, największego odłamu chrześcijańskiego w Iraku^[12.3][27]. W mieście żyje również wspólnota Asyryjskiego Kościoła Wschodu^[4]. W 1978 roku w mieście odbył się kongres Kościoła Wschodu^[12.4]. Od czasu wybuchu II wojny w Zatoce Perskiej w 2003 roku chrześcijanie w Bagdadzie są celem ataków fundamentalistów islamskich^[12.5].

Przez lata w Bagdadzie żyła ludność żydowska. Na skutek prześladowań od lat 50. XX wieku żydzi opuścili Bagdad. Ludność żydowska zanikła pod koniec lat 90. XX wieku^[4].

Pomimo rozwoju gospodarczego Bagdadu i masowej migracji ludności wiejskiej do miasta w Bagdadzie zachowała się tradycja osiedlania się poszczególnych grup etnicznych, religijnych, plemiennych lub wykonujących ten sam zawód w oddzielnych dzielnicach lub osiedlach^[4].

Większość irackiego przemysłu znajduje się w Bagdadzie oraz jego okolicach^[4]. W mieście rozwinął się przemysł maszynowy, metalurgiczny, elektrotechniczny, petrochemiczny, skórzany, spożywczy, włókienniczy, odzieżowy i budowlany. W dzielnicy Ad-Daura znajduje się zakład skraplania gazu ziemnego i rafineria ropy naftowej^[2]. Większość przedsiębiorstw należy do rządu, bądź jest przezeń kontrolowana. Rząd jest również głównym pracodawcą w mieście^[4].

Miasto boryka się z trudnościami gospodarczymi wynikającymi ze szkód, jakie przyniosły I i II wojna w Zatoce Perskiej oraz sankcje gospodarcze nałożone na Irak^[4]. Problemami w Bagdadzie są m.in. przerwy w dostawach prądu elektrycznego^[28][29], niska jakość infrastruktury drogowej^[30] oraz napięcia narodowe i religijne, prowadzące do chaosu w mieście^[15]. W 2017 roku podczas ceremonii otwarcia Forum Pasa i Szlaku zaproponowano budowę kolei szybkiego ruchu na trasie Dżakarta-Bagdad^[31]. W grudniu 2022 roku ogłoszono plan rozwoju miasta, który ma poprawić infrastrukturę i zagospodarowanie Bagdadu. Wdrożenie planu zaplanowano na lata 30. XXI wieku^[15].

Bagdad znajduje się na skrzyżowaniu głównych dróg samochodowych; z Europy do Azji Środkowej i Południowej oraz nad Zatokę Perską. Przez Bagdad przechodzi Kolej Bagdadzka(inne języki), łącząca Stambuł z Basrą^[2]. Na skutek zniszczeń wojennych w Iraku oraz w Syrii, przez którą przebiega część trasy, kolej ta jest wyłączona z użycia^[32]. W mieście znajduje się międzynarodowe lotnisko zbudowane w latach 1979–1982^[33]. W listopadzie 2008 roku rozpoczęto dyskusję nad budową metra^[30].

W 2018 roku rozpoczęto budowę nowej siedziby Banku Centralnego Iraku(inne języki) według projektu brytyjskiej architekt pochodzenia irakijskiego Zahy Hadid^[34][35]. Budowa ma zakończyć się w 2026 roku^[36]. Po ukończeniu budowy siedziba Banku będzie najwyższym budynkiem w Bagdadzie^[35].

W 1957 roku został założony państwowy Uniwersytet Bagdadzki^[37]. W 1963 roku swoją działalność rozpoczął Uniwersytet Al-Mustansirijja, swoją tradycją nawiązujący do medresy Al-Mustansirijja(inne języki) założonej w 1233 roku^[38]. W 1920 roku powstała Biblioteka Narodowa^[39]. W 1987 roku w wyniku połączenia Narodowego Zbioru Dokumentów i Biblioteki Narodowej utworzono Narodowy Zbiór Książek i Dokumentów Iraku^[39].

W 1920 roku w Bagdadzie założono Muzeum Narodowe Iraku^[40]. Najstarsze eksponaty w muzeum liczą 7 tys. lat^[40][41]. Muzeum było dwukrotnie zamknięte: w latach 1991–2000 (po I wojnie w Zatoce Perskiej, otwarcie miało miejsce podczas urodzin Saddama Husajna 28 kwietnia 2000 roku) oraz w latach 2003–2015^[40][41]. Podczas ataku wojsk Stanów Zjednoczonych na Irak w 2003 roku doszło do kradzieży tysięcy eksponatów. Według szacunków pracowników muzeum, skradziono ok. 15 tys. przedmiotów^[40]. Do 2009 roku odzyskano ok. 6 tys. eksponatów^[42]. W 2009 roku muzeum zostało otwarte dla dygnitarzy i urzędników, pełne otwarcie dla wszystkich zwiedzających miało miejsce w 2015 roku^[43].

Na zachodnim brzegu Tygrysu znajduje się mauzoleum Zubajdy, zbudowane na początku XIII wieku oraz meczet z minaretem z XIII wieku. Na wschodnim brzegu Tygrysu mieści się pałac Abbasydów(inne języki) z XII wieku (odrestaurowany w XX wieku), zespoły medres, meczety (m.in. Al-Kazimijja), karawanseraj Chan Marjan(inne języki) z XIV wieku, bramy stanowiące pozostałość murów obronnych^[2].

 Zobacz też kategorie: Ludzie związani z Bagdadem , Ludzie urodzeni w Bagdadzie.