Ten artykuł dotyczy miasta w stanie Maryland. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.

Baltimore

miasto niezależne
Kolaż zdjęć Baltimore
Flaga
Dewiza: The Greatest City in America, Get in on it, The city that reads.
Przydomek: Charm City, Mobtown, B’more, The City of Firsts, Monument City, Ravenstown
Państwo	Stany Zjednoczone
Stan	Maryland
Data założenia	1729
Prawa miejskie	1797
Kod statystyczny	FIPS: 24-04000 GNIS ID: 0597040
Burmistrz	Brandon Scott (D)
Powierzchnia	238,4 km²
Wysokość	10 m n.p.m.
Populacja (2025)
• liczba ludności	569 997
• gęstość	2719 os./km²
Nr kierunkowy	410
Kod pocztowy	Lista kodów 21201-21231, 21233-21237, 21239-21241, 21244, 21250-21252, 21263-21265, 21268, 21270, 21273-21275, 21278-21290, 21297-21298
Strefa czasowa	UTC-05:00 UTC-04:00
Położenie na mapie stanu Maryland Baltimore
Położenie na mapie Stanów Zjednoczonych Baltimore
39°17′N 76°37′W/39,283333 -76,616667
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku
Informacje w Wikipodróżach
Strona internetowa

Baltimore (wym. [ˈbɒltɪmɔr]) – miasto na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych, największe w stanie Maryland, położone nad zatoką Chesapeake. Leży około 60 km na północny wschód od Waszyngtonu, z którym tworzy wspólny skonsolidowany obszar metropolitalny (CSA Baltimore–Washington). Baltimore jest miastem niezależnym (niewchodzącym w skład żadnego hrabstwa), dlatego w celach statystycznych i administracyjnych traktowane jest na równi z hrabstwem.

Miasto stanowi ważny węzeł transportowy i port morski, a także istotny ośrodek naukowy, medyczny (m.in. Johns Hopkins University) oraz przemysłowy. Historycznie i politycznie Baltimore pozostaje jedną z głównych tradycyjnych ostój Partii Demokratycznej.

W drugiej połowie XX i na początku XXI wieku miasto przeszło głęboką transformację gospodarczą i demograficzną. W wyniku deindustrializacji i ucieczki mieszkańców na przedmieścia Baltimore utraciło od 1950 roku ponad jedną trzecią populacji (spadek z ok. 950 tys. do poniżej 580 tys. mieszkańców^[1]). Tradycyjny przemysł ciężki i stoczniowy został zastąpiony przez sektor usługowy, technologiczny oraz medyczny – obecnie największym pracodawcą i siłą napędową miasta jest kompleks naukowo-badawczy Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa. Symbolem nowoczesnych przemian stała się udana rewitalizacja dawnych terenów portowych Inner Harbor, choć miasto wciąż zmaga się z istotnymi kontrastami społecznymi.

W XVII wieku kilka miast o nazwie Baltimore założono nad brzegami zatoki Chesapeake. Obecne miasto powstało w lipcu 1729, a nazwę swą wzięło od Lorda Baltimore, ówczesnego gubernatora Prowincji Maryland. Do końca XVIII wieku miasto utrzymywało się głównie jako port handlowy przeładowujący towary z wysp Morza Karaibskiego (m.in. cukier).

W czasie wojny brytyjsko-amerykańskiej w 1812 roku Brytyjczycy, nazywający Baltimore „gniazdem piratów” kilkakrotnie atakowali nadbrzeżny fort McHenry, ale wszystkie ich szturmy zostały odparte, a po śmierci dowódcy, generała Rossa, wycofali się. Bitwa morska, jaka się wówczas wywiązała, została po raz pierwszy w dziejach Stanów Zjednoczonych wygrana, co zainspirowało poetę Francisa Scotta Key do napisania wiersza „The Star-Spangled Banner” (Gwiaździsty Sztandar), który stał się później tekstem hymnu narodowego Stanów Zjednoczonych. Bitwa ta uwieczniona została pomnikiem wzniesionym w centrum miasta, z której to przyczyny prezydent John Quincy Adams nadał w 1827 Baltimore przydomek „Miasta Pomnika” (ang. Monument City).

W 1851 roku miasto Baltimore zostało wydzielone z hrabstwa Baltimore jako osobna jednostka samorządowa równoważna hrabstwu^[2].

Przed wojną secesyjną Maryland był stanem niewolniczym. W czasie wojny, aczkolwiek oficjalnie należący do Unii, uznawał dawny ustrój, a w mieście przeważały nastroje prokonfederackie. 19 kwietnia 1861 do miasta wkroczył, 6. pułk Massachusetts, który był w drodze do Waszyngtonu. Baltimore nie przecinała linia kolejowa, więc żołnierze musieli się wyładować na wschodniej stacji, przejść przez miasto i ponownie załadować na pociąg do stolicy. Mieszkańcy Baltimore zaatakowali tylne kompanie cegłami, kamieniami z bruku i pistoletami. Żołnierze odpowiedzieli ogniem. W wyniku zamieszek zginęło, czterech żołnierzy i dwunastu mieszkańców^[3].

W lutym 1904 roku w Baltimore wybuchł gwałtowny pożar, który w ciągu 30 godzin strawił centrum dzielnicy handlowej. Z żywiołem walczyło 1231 strażaków. Mimo braku ofiar śmiertelnych całkowitej zagładzie uległo ponad 1300 budynków (ok. 2,5 tys. zakładów, sklepów i banków) oraz historyczna zabudowa z 1730 roku. Straty oceniono na 80 milionów dolarów. Był to największy pożar miejski w USA od czasu wielkiego pożaru Chicago w 1871 roku^[4]. Ówczesny burmistrz miasta odmówił przyjęcia pomocy z zewnątrz, mówiąc: „Baltimore will take care of its own, thank you!” (Baltimore da sobie samo radę, dziękujemy). W ciągu dwóch lat nie było już śladu po tej katastrofie.

W pierwszej połowie XX wieku miasto dynamicznie się rozwijało, stając się jednym z głównych celów Wielkiej Migracji ludności czarnoskórej z rolniczych stanów Południa. W latach 1910–1940 populacja Afroamerykanów w Baltimore niemal się podwoiła – z około 88 tysięcy do ponad 170 tysięcy mieszkańców^[5].

Od końcówki XX wieku miasto dotknęły liczne kryzysy i katastrofy. Lata 80. i 90. XX wieku przyniosły kryzys społeczny wywołany epidemią cracku, która doprowadziła do gwałtownego wzrostu przestępczości i uzależnień. W połowie lat 90. Baltimore należało do miast o najwyższym wskaźniku zabójstw w USA, osiągając tragiczny rekord 353 morderstw w 1993 roku. Przemoc i destabilizacja dzielnic przyspieszyły odpływ mieszkańców i doprowadziły do kryzysu urbanistycznego – pod koniec lat 90. liczbę opuszczonych budynków w mieście szacowano na ponad 40 tysięcy^[5].

18 lipca 2001 roku pożar pociągu z chemikaliami w tunelu pod centrum sparaliżował miasto na 9 dni. W 2003 roku huragan Isabel zalał port i okoliczne dzielnice. Z kolei 26 marca 2024 roku w filar mostu Francis Scott Key Bridge uderzył kontenerowiec, doprowadzając do zawalenia się konstrukcji i zablokowania szlaku wodnego do portu^[6].

Przez dekady Baltimore należało do najważniejszych i najbardziej zaludnionych metropolii w Stanach Zjednoczonych. Było drugim po Nowym Jorku miastem w kraju, które przekroczyło granicę 100 tysięcy mieszkańców^[7][8]. Od 1820 do 1850 roku, według spisów ludności Stanów Zjednoczonych, Baltimore było drugim najbardziej zaludnionym miastem w tym państwie^[8][9][10] zanim w 1860 roku wyprzedziła je Filadelfia^[11]. Było to jedno z 10 miast o największej populacji w Stanach Zjednoczonych w każdym spisie powszechnym – aż do spisu z 1980 r.^[12][13], a po II wojnie światowej liczyło ponad 900 tys. mieszkańców^[14].

Rozwój demograficzny miasta przedstawia poniższe zestawienie.

Po osiągnięciu w 1950 roku rekordowej liczby niemal 950 tys. mieszkańców, Baltimore weszło w fazę trwałego spadku populacji, wywołanego deindustrializacją i odpływem ludności na przedmieścia. W konsekwencji miasto stało się zdominowane przez populację afroamerykańską (ponad 60% mieszkańców^[1]), a problemem stały się tysiące pustostanów. Od początku XXI wieku gentryfikacja rejonów nadwodnych (m.in. Inner Harbor, Fells Point, Canton) zaczęła przyciągać młodych specjalistów z sektora medycznego i technologicznego. Pogłębiło to jednak kontrast demograficzny między zamożnymi, odnowionymi dzielnicami a wyludniającym się i dotkniętym problemami społecznymi wnętrzem miasta^[15].

Gospodarka miasta przeszła w ostatnich dekadach głęboką transformację – tradycyjny przemysł ciężki i stoczniowy został w większości zastąpiony przez sektor usługowy, medycynę, naukę oraz finanse^[16]. Przemysł wytwórczy zmienił profil na bardziej wyspecjalizowany, skupiając się m.in. na mniejszych zakładach branży spożywczej, chemicznej, farmaceutycznej i zaawansowanego montażu^[17].

Dominującą rolę w zatrudnieniu w granicach miasta odgrywa sektor edukacji i ochrony zdrowia (tzw. Eds & Meds), na czele z kompleksem Johns Hopkins University and Health System – największym pracodawcą w Baltimore – oraz University of Maryland Medical System. Istotnymi filarami lokalnej gospodarki pozostają także sektor publiczny, branża usług finansowych i biznesowych oraz Port Baltimore wraz z towarzyszącym mu węzłem logistyczno-transportowym, będący jednym z kluczowych punktów przeładunkowych na wschodnim wybrzeżu USA^[18].

Na tle innych miast wschodniego wybrzeża USA Baltimore wyróżnia się unikalną tkanką urbanistyczną oraz wyrazistą tożsamością lokalną:

• Zabudowa szeregowa: Miasto słynie ze swojej charakterystycznej zabudowy mieszkaniowej – dominującą formą są XIX- i XX-wieczne ceglane domy szeregowe (rowhouses), stanowiące podstawowy element krajobrazu architektonicznego Baltimore^[19]. Ich znakiem rozpoznawczym są tradycyjne stopnie wejściowe wykonane z białego marmuru, które mieszkańcy historycznie codziennie szorowali^[20].
• Tradycje kulinarne: Położenie nad zatoką Chesapeake uczyniło z Baltimore amerykańską stolicę potraw z kraba błękitnego, serwowanego tradycyjnie z lokalną mieszanką przypraw Old Bay.
• Dziedzictwo morskie i zabytki: W zrewitalizowanym Porcie Wewnętrznym (Inner Harbor) znajduje się m.in. żaglowiec USS Constellation (ostatni żaglowy okręt wojenny zbudowany przez US Navy w 1854 roku), słynne akwarium oceaniczne National Aquarium oraz zabytki z XVIII i XIX wieku.

• Siedziba archidiecezji Baltimore
• Parafia Matki Bożej Różańcowej w Baltimore
• Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Baltimore

• Hymn Stanów Zjednoczonych Ameryki
• Lista najwyższych budynków w Baltimore

• Baltimore w bazie city-data.com (ang.)
• U.S. Census Bureau