Jadu – indyjski kupiec i tłumacz, którego pełne imię nie jest znane. Był kupcem z zachodnich Indii. W pierwszej połowie XVII wieku pracował dla Angielskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, wspierał między innymi Thomasa Roe, pierwszego angielskiego ambasadora akredytowanego na mogolskim dworze. Odegrał istotną rolę we wczesnych stosunkach handlowych i dyplomatycznych między mogolskimi Indiami a Anglią. Mimo to pozostaje postacią w większości zapomnianą.

Pełne imię kupca nie jest znane historykom^[1]. W literaturze występują różne jego warianty, na przykład Jadu, Jadav i Jadow^[2][3]. Wersje te nie są jego pełnym imieniem, lecz zniekształconym zapisem pochodzącym z angielskich dokumentów. Forma, w której pamięć o nim przetrwała, obarczona jest także trudnościami wynikającymi z zapisu języków indyjskich przez nieznających ich europejskich kupców^[4][5].

O jego życiu wiadomo niewiele^[6][7]. Z zachowanych materiałów źródłowych wynika, że pochodził z Gudźaratu w zachodnich Indiach i wywodził się z jednej z kast tradycyjnie trudniących się kupiectwem^[8][9]. Był hinduistą, najprawdopodobniej wyznawcą Wisznu. Miał też najpewniej żonę^[10]. Posiadał rozległe kontakty w kręgach kupieckich Suratu^[11.1][12]. Miasto to było w czasach jemu współczesnych centrum handlowym o kluczowym znaczeniu, uznawanym za najważniejszy port całych zachodnich Indii. Szczególnie istotne było dla handlu z krajami leżącymi w basenie Morza Czerwonego^[13]. Jego krewni wielokrotnie podejmowali się roli pośredników w kontaktach z przybywającymi z zagranicy handlarzami. Źródła wymieniają w tym kontekście takie postacie jak Guru Das czy Kalyanji^[14]. Również i Jadu zdecydował się na wykorzystanie możliwości, które dawała profesja kupca^[4].

Jadu podjął współpracę z kupcami angielskimi, reprezentującymi wciąż stawiającą pierwsze kroki na rynku międzynarodowym Angielską Kompanię Wschodnioindyjską, już na samym początku ich aktywności w Indiach^[15]. Po raz pierwszy pojawił się w tej roli w 1608 r., jako pośrednik handlowy i tłumacz kapitana Williama Hawkinsa. Wspomagał innego uczestnika tej samej ekspedycji – Williama Fincha. W 1611 r. umożliwił Johnowi Jourdainowi(inne języki) wymknięcie się spod blokady, którą Portugalczycy nałożyli na Surat^[16]. Rok później ponownie zaoferował swoje usługi Anglikowi, tym razem pracując dla Williama Biddulpha. W 1614 r. spędził 20 dni w więzieniu, zasadniczo za próbę przekupstwa^[17]. Między 1616 a 1617 r. pośredniczył w kwestiach handlowych oraz tłumaczył dla Thomasa Roe, pierwszego dyplomaty oficjalnie akredytowanego jako ambasador Anglii na dworze mogolskim^[18]. W tym ostatnim przypadku jego rola dalece wykraczała poza samo tylko wsparcie handlowe. Wyrażono opinię, że właśnie dzięki jego pomocy dyplomata mógł skutecznie wykonywać swoją misję^[19]. Jako tłumacz prawdopodobnie opanował język angielski, możliwe także, iż władał portugalskim^[20]. Drugi z tych języków był zarówno w owym czasie, jak i jeszcze przeszło stulecie później używany jako lingua franca przez Europejczyków handlujących z Indiami^[21]. Aż do 1632 źródła poświadczają podróże odbywane przez kupca w imieniu macierzystej spółki. Przybywał w ich ramach do Agry, Burhanpuru i Ahmadabadu. Szczególnie zasłużył się dla budowania kontaktów na mogolskim dworze cesarskim. Ostatnia bezpośrednia wzmianka o Jadu pochodzi z 1635 r., choć wskazuje się, iż jego zawodowe kontakty z Anglikami mogły trwać niemal pół wieku^[17].

Relacje kupca z jego europejskimi pracodawcami były niełatwe, naznaczone rozlicznymi nieporozumieniami i konfliktami. Brakowało w nich też zaufania^[22]. Jadu był oskarżany o zwodniczość, złą organizację swojej pracy oraz inne przywary^[11.2]. Z dostępnych dokumentów wyczytać można stałe obawy, że kupiec wykorzysta swoją uprzywilejowaną pozycję do tego, by uzyskać dodatkowe korzyści materialne, na przykład okradając swoich mocodawców^[23]. Wyziera z nich też frustracja Anglików wynikająca z nieznajomości miejscowych języków, a co za tym idzie z konieczności polegania na informacjach dostarczanych przez indyjskiego kupca. Z drugiej strony Jadu doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że bez jego pośrednictwa żadne transakcje handlowe nie dojdą do skutku. Mimo znaczącej konkurencji na rynku pośredników handlowych Suratu był niekiedy w stanie swą niezbędność obracać w potężny argument podczas negocjacji płacowych^[11.3]. Kilka razy zresztą opuścił Anglików, motywując to otrzymywanym od nich zbyt niskim wynagrodzeniem^[23][24].

Z czasem mimo wszelkich napięć przynajmniej niektórzy Anglicy zaczęli doceniać lojalność i oddanie swego długoletniego pośrednika. Przykładowo, wspomniany wyżej Roe prosił przedstawicieli spółki w Suracie o zatrudnienie bratanka Jadu, wspierał też jego prośby o podwyżkę^[11.4][25]. Spółka musiała zresztą wysoko cenić usługi tłumaczeniowe Jadu, rozważała bowiem wysłanie go w charakterze tłumacza do Persji^[26]. Opisywane tarcia odzwierciedlają dosyć dobrze kłopoty, z którymi Angielska Kompania Wschodnioindyjska borykała się w pierwszych dekadach swojego istnienia. Chroniczny brak funduszy oraz kiepska organizacja oznaczały, że nie mogła zapewnić swym pracownikom potężnego wsparcia logistycznego, które później stało się kluczem do jej ogromnego sukcesu^[27].

Jadu odegrał istotną, choć zakulisową rolę we wczesnych relacjach handlowych i dyplomatycznych między Anglią a imperium mogolskim. Jego praca pomogła przybyszom z Wysp Brytyjskich lepiej zrozumieć życie gospodarcze oraz społeczne tego skomplikowanego organizmu państwowego^[28]. Pozwoliła też zapoczątkować długofalową obecność brytyjską na subkontynencie indyjskim^[29].

Jadu uważa się niekiedy za pierwszego indyjskiego pośrednika handlowego i tłumacza świadczącego usługi na rzecz Angielskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (EIC)^[30]. Wysiłki kolejnych wspomaganych przezeń ekspedycji wpisywały się w łańcuch wydarzeń, który po przeszło stuleciu doprowadził do kolonizacji Indii przez Brytyjczyków^[31]. Mimo tego Jadu pozostaje w większości postacią zapomnianą, pojawiającą się jedynie na marginesie przekazów źródłowych^[11.5].

• Amrita Sen. Searching for the Indian in the English East India Company Archives. The Case of Jadow the Broker and Early Seventeenth-Century Anglo-Mughal Trade. „Journal for Early Modern Cultural Studies”. 17 (3), s. 37–58, 2017. ISSN 1553-3786. (ang.). 
• Richmond Barbour: The Loss of the Trades Increase An Early Modern Maritime Catastrophe. Philadelphia, Pennsylvania: University of Pennsylvania Press, 2021, s. 1–310. ISBN 978-0-8122-5277-4.
• William Foster: Early travels in India 1583-1619. London: Oxford University Press, 1921, s. I-XIV, 1–351.
• H.G. Rawlinson: British Beginnings in Western India 1579-1657 An account of the early of the British factory of Surat. Oxford: Clarendon Press, 1920, s. 1–158.
• Balkrishna Govind Gokhale: Surat in the Seventeenth Century A Study in Urban History of pre-modern India. Bombay: Popular Prakashan Pvt. Ltd, 1979, s. 1–222.
• Frederick Charles Danvers: Letters Received by the East India Company from its Servants in the East Transcribed from the ‘Original Correspondence’ Series of the India Office Records. Vol. I. 1602–1613. London: Sampson Low, Marston and Company, 1896, s. I-XLI, 1–363.
• William Foster: The Journal of John Jourdain, 1608-1617. Cambridge: Hakluyt Society, 1905, s. I-LXXXII, 1–394.
• William Foster: The English factories in India (1630-1633). Oxford: Clarendon Press, 1910, s. I-XL, 1–354.
• Monika Sharma. BROKERS OF MEDIEVAL GUJARAT. „Sampiya Journal of B. J. Institute of learning and Research”. 28, s. 21–31, 2012. ISSN 2231-4415. (ang.). 
• Peter Mundi: Travels in Europe and Asia 1608-1667, vol. 2. Cambridge: Hakluyt Society, 1914, s. I-LXXIX, 1–437.
• Iti Roychowdhury, Amanpreet Randhawa. Manifestations of Social Darwinism in Colonial Reflections: A Study of the Writings of Sahibs, Memsahibs and Others. „Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities”. 7 (2), s. 99–104, 2015. ISSN 0975-2935. (ang.). 
• William Foster: The Embassy of Sir Thomas Roe to India. London: Oxford University Press, 1926, s. I-LXXIX, 1–582.