Marymont-Ruda

obszar MSI
Bloki osiedla Ruda widziane od strony skrzyżowania ul. Klaudyny i Mickiewicza
Państwo	Polska
Województwo	mazowieckie
Aglomeracja	warszawska
Miasto	Warszawa
Dzielnica	Bielany
W granicach Warszawy	1 kwietnia 1916[1][2]
SIMC	0920189
Położenie na mapie dzielnicy
52,284745°N 20,982996°E/52,284745 20,982996

Marymont-Ruda – obszar Miejskiego Systemu Informacji w dzielnicy Bielany w Warszawie^[3], obejmujący m.in. osiedle Ruda, część parku Kępa Potocka wraz z ogródkami działkowymi, fragment Wisłostrady oraz taras zalewowy Wisły.

Obszar Marymont-Ruda znajduje się w południowo-wschodniej części Bielan, na tarasie zalewowym Wisły, u podnóża skarpy warszawskiej. Jego granice wyznaczają:

• od północy – ul. Podleśna i ul. Gwiaździsta,
• od wschodu – rzeka Wisła,
• od południa – al. Armii Krajowej i most gen. Stefana Grota-Roweckiego,
• od zachodu – ul. Klaudyny.

Na północny zachód od Marymontu-Rudy znajduje się rezerwat przyrody Las Bielański położony na obszarze Las Bielański. Marymont-Ruda graniczy również z obszarami Marymont-Potok od południa i Marymont-Kaskada od zachodu^[3][4].

Nazwa Ruda pochodzi od dawnej wsi i folwarku o tej nazwie^[5], istniejących niegdyś na terenie obecnego obszaru MSI. Ich nazwy związane są zarówno z pokładami rud darniowych^[6.1], jak i z rzeką Rudawką przepływającą przez wieś, która zasilała tutejsze młyny^[6.1][7].

Nazwa Marymont odnosi się do dawnej wsi o tej nazwie oraz do rezydencji żony króla Jana III Sobieskiego, Marii, zwanej Marie Mont (franc. Góra Marii)^[8][9].

Pierwsza wzmianka o Rudnym Młynie nad Rudawką pochodzi z 1412 roku^[6.1][10] i znalazła się w dokumencie księcia mazowieckiego Janusza I Starszego potwierdzającym i powiększającym uposażenie kapituły kolegiackiej św. Jana Chrzciciela w Warszawie^[10].

W 1641 roku (niektóre źródła podają rok 1639) król Władysław IV Waza przekazał młyn Ruda wraz z przylegającymi do niego terenami na uposażenie zakonu kamedułów, sprowadzonego spod Krakowa na pobliskie Bielany^{[11][12][6.1][13]}. Na terenach boru królewskiego, w sąsiedztwie dużego stawu, zakonnicy założyli folwark Ruda^[6.2]. W XVIII wieku nad tutejszymi stawami funkcjonowały młyny oraz browar^[6.3].

W 1816 roku w Marymoncie utworzono Instytut Agronomiczny – pierwszą na ziemiach polskich wyższą szkołę rolniczą – na którego uposażenie przeznaczono m.in. folwark Ruda^[14][15][16], który stał się własnością Instytutu w 1818 roku^[6.4][17]. W Rudzie znajdował się urząd gminy Młociny^[17], a także szkoła wiejska, która kształciła kwalifikowanych robotników – m.in. parobków, owczarzy i gorzelnianych^[16].

W XIX wieku w rejonie Rudy rozwinęła się działalność przemysłowa i rekreacyjna. We wschodniej części Rudy, w obrębie tzw. Rudy Fabrycznej, funkcjonowały m.in. fabryka perkalu, przędzalnia, farbiarnia, olejarnia i młyn wodny^[6.5][8][18]. Przez wiele lat działała karczma Gęsia (Gęsianka), która została wykazana na planach z 1856 i 1858 roku^{[6.4][19][20][21]}. Przed 1829 rokiem przy jednym ze stawów, w pobliżu folwarku Instytutu Agronomicznego i kuźni, powstały zabudowania wojskowej szkoły pływania, w której jednym z nauczycieli był Józef Zaliwski^{[6.6][22][23][8]}. Około 1835 roku warszawski przemysłowiec Karol Minter urządził na gruntach wydzierżawionych od Instytutu Agronomicznego teren wypoczynkowy z domami letniskowymi, ogrodami i stawami, zwany Rudą Mintera^[6.7][8][21] lub Rudą Mintra. Pod koniec XIX wieku wyróżniano właściwą Rudę (kolonia i folwark), Rudę Mintra (kolonia) i Rudę Majoracką (folwark). Wszystkie leżały wówczas na terenie gminy Młociny i parafii Wawrzyszew^[17]. W tej okolicy zlokalizowana była również kolonia Ruda Ewansa (Evansa), której nazwa związana jest z rodziną brytyjskich przemysłowców Evansów, działających w Warszawie w XIX wieku^[6.8]. Pod koniec XIX wieku obszar uległ degradacji i pauperyzacji^[6.8].

1 kwietnia 1916 roku Ruda, wraz z innymi miejscowościami, została przyłączona do Warszawy^[1][2]. W 1921 roku nadano nazwy ulicom na Marymoncie, Rudzie i Kaskadzie^[24][25]. Główny ciąg prowadzący przez Rudę tworzyły ulice Marii Kazimiery i Jana III, przy których stały parterowe domy, niewielkie kamienice, gołębniki i komórki otoczone ogrodami^[25]. 20 grudnia 1924 roku^[26][27] uruchomiono trasę tramwajową biegnącą ulicami Potocką i Marii Kazimiery, której kraniec znajdował się przy ulicy Rudzkiej, w rejonie wylotu ulicy Klaudyny^{[6.9][28][29][a]}. Do 1938 roku skanalizowano rzekę Rudawkę, co umożliwiło osuszenie terenów na Rudzie i poprawiło warunki sanitarne^[30][6.10].

W trakcie II wojny światowej zabudowa obszaru uległa znaczącym zniszczeniom^[31][6.11]. We wrześniu 1944 roku doszło do pacyfikacji Marymontu, w wyniku której wymordowano wielu mieszkańców^[6.11][32].

W latach 60. na terenach starorzecza Wisły, położonych na wschód od ulicy Gwiaździstej, powstał park Kępa Potocka^[33][34]. W styczniu 1967 roku przy ul. Rudzkiej 6 otwarto budynek Szkoły Podstawowej nr 53, której w 1982 roku nadano imię Mariusza Zaruskiego^[35]. Budynek powstał w ramach programu szkół tysiąclecia i był 56. szkołą tego typu w Warszawie^[35][36].

W latach 1972–1975 we wschodniej części obszaru wybudowano Wisłostradę^[37], zaś w latach 80. w południowej części obszaru wybudowano Trasę Armii Krajowej oraz most gen. Grota-Roweckiego^[38].

W latach 80. powstała parafia Świętych Rafała Kalinowskiego i Alberta Chmielowskiego^[39], określana jako „na Rudzie”^[40]. Parafia została erygowana w 1988 roku i objęła część parafii Matki Bożej Królowej Polski^[41][42]. Na przełomie lat 80. i 90. na terenie osiedla Ruda wzniesiono rzymskokatolicki kościół parafialny^[41][43].

Osiedle mieszkaniowe na Rudzie było planowane już w latach 60. XX wieku^[44]. W 1973 roku rozpoczęto budowę osiedla Ruda^[45][46], wyburzając niemal całą dotychczasową zabudowę i siatkę ulic^[6.12][25]. Inwestorem była Nauczycielska Spółdzielnia Budowlano-Mieszkaniowa^[5]. Za projekt osiedla odpowiadał zespół architektów Centralnego Ośrodka Badawczo-Projektowego Budownictwa Ogólnego w Warszawie, w skład którego wchodzili Zdzisław Łuszczyński, Jerzy Skrzypczak, Tadeusz Stefański, Danuta Szafnicka i Jerzy Zawistowski, zaś za projekt zieleni odpowiadała Barbara Tucholska^[5].

Osiedle było częścią większego założenia urbanistycznego nazwanego Marymontem Dolnym. Obejmowało ono cztery osiedla – Kaskadę, Grossów, Potok i Rudę – których nazwy nawiązywały do dawnych folwarków^[5]. Osiedla Kaskada i Grossów przeznaczono pod niższą zabudowę jednorodzinną i adaptację istniejących domów, natomiast Potok i Rudę zaprojektowano jako nową zabudowę mieszkaniowo-usługową o dużej wysokości^[5]. Projekt opublikowany w 1973 roku w czasopiśmie „Architektura” zakładał budowę bloków 11–12-kondygnacyjnych, 16-kondygnacyjnych oraz 24-kondygnacyjnych, których wygląd i wysokość różnią się od finalnej realizacji^[47][5]. Koncepcja zakładała budowę szkoły środowiskowej (obecnie XCIV Liceum Ogólnokształcące), przedszkola oraz żłobka^[5][7]. W latach 70. planowano również budowę dużego ośrodka handlowo-usługowego^[48][5] wraz z kładkami nad Trasą Armii Krajowej, mającymi zapewniać dostęp mieszkańcom sąsiedniego osiedla Potok^[48].

Budowę osiedla rozpoczęto od strony Wisły^[49]. Konieczne było odwodnienie terenu^[49], który cechował się wysokim poziomem wód gruntowych i niekorzystną budową geologiczną^[5]. Prace budowlane prowadził m.in. Kombinat Budownictwa Miejskiego Warszawa-Śródmieście pod kierownictwem inż. Tadeusza Kuhna^[45][49]. Osiedle wznoszono w technologii monolitycznej^[5][50], według systemu SBM 75 w technologii „Stolica II”^[5]; konstrukcję budynków wylewano na miejscu^[49]. Budowa trzech bloków dwudziestopiętrowych trwała jeszcze w latach 90.^[43][51]

W 1990 roku w wyniku podziału Nauczycielskiej Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej powstała Spółdzielnia Budowlano-Mieszkaniowa „Ruda”, która objęła bloki znajdujące się na osiedlu Ruda^[51].

Do 1994 roku obszar administracyjnie należał do dzielnicy Żoliborz. 19 czerwca 1994 został włączony do gminy Warszawa-Bielany, przekształconej w 2002 roku w dzielnicę Bielany^[52][53]. 29 maja 2001 roku utworzono obszar Miejskiego Systemu Informacji Marymont-Ruda^[54].

W latach 1994–1995 przy ul. Gwiaździstej 19 zrealizowano budynek Hector przeznaczony na siedzibę i centrum komputerowe firmy o tej nazwie. Budynek powstał na bazie niedokończonej przychodni i został zaprojektowany przez pracownię Stefana Kuryłowicza. Budynek zdobył w 1996 roku główną nagrodę w pierwszej edycji konkursu „Życie w Architekturze”, w której uznano go za Najlepszy Budynek Warszawy lat 1989–1995^[55][56].

W 2004 roku w pobliżu kościoła św. Rafała i Alberta założono park Ruda^[57], któremu w 2010 roku nadano nazwę Harcerskiej Poczty Polowej Powstania Warszawskiego^[58]. Park powstał na terenie pozostałości po dawnych gospodarstwach^[57].

W 2018 roku otwarto na osiedlu nową przychodnię. W uroczystości otwarcia udział wzięła prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz^[59][60].

W 2023 roku prezydent Warszawy Rafał Trzaskowski zaprezentował koncepcję budowy linii metra M4, która ma przebiegać pod osiedlem^[61]. Plany zakładają budowę stacji Ruda w rejonie osiedla^[62][63].

Układ komunikacyjny Marymontu-Rudy opiera się na dwóch trasach o znaczeniu ponadlokalnym: Wisłostradzie oraz Trasie Armii Krajowej. W układzie lokalnym zasadniczą rolę odgrywają ulice Podleśna, Gwiaździsta, Adama Mickiewicza i Klaudyny.

Transport zbiorowy zapewniany jest autobusami kursującymi na zlecenie Zarządu Transportu Miejskiego. Autobusy kursują ulicami Podleśną, Gwiaździstą i Klaudyny, a także przy południowej granicy obszaru, w ciągu Trasy Armii Krajowej. Przy ulicy Gwiaździstej znajduje się pętla autobusowa Gwiaździsta, która obsługuje pięć linii dziennych (stan na 2026 rok). Autobusy łączą obszar z innymi częściami Bielan, Żoliborzem i Śródmieściem oraz zapewniają dojazd do stacji metra Marymont i Plac Wilsona^[64][65].

• Szkoła Podstawowa nr 53 im. Mariusza Zaruskiego
• XCIV Liceum Ogólnokształcące im. gen. Stanisława Maczka
• Park Kępa Potocka
• Budynek Hector
• Kościół rzymskokatolicki Świętych Rafała Kalinowskiego i Alberta Chmielowskiego
• Park Harcerskiej Poczty Polowej Powstania Warszawskiego

• Marymont
• Marymont-Kaskada
• Marymont-Potok