Ten artykuł dotyczy władcy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zobacz też: inne znaczenia nazwy Mendog.

Mendog

Wizerunek Mendoga z Sarmatiae Europeae descriptio Alessandra Guagnini (1578)
Wielki Książę Litewski
Okres	od ok. 1238 do 1253/1263
Poprzednik	Dowsprunk
Następca	Treniota
Król Litwy
Okres	od 1253 do 1263 (?)
Koronacja	6 lipca (lub 29 czerwca) 1253
Dane biograficzne
Data urodzenia	ok. 1200
Data śmierci	12 sierpnia 1263
Ojciec	Ryngold (?)
Rodzeństwo	Dowsprunk
Żona	Morta
Dzieci	Wojsiełk Rukla Repek
Multimedia w Wikimedia Commons

Mendog, Mindowe, Mindowg (lit. Mindaugas^[1], starorus. Миндовгъ, Мендогъ, ur. ok. 1200, zm. 12 sierpnia 1263) – (wielki) książę litewski od ok. 1238^[1], król Litwy (1253)^[2][3][4].

Mendog doprowadził do zjednoczenia księstw plemiennych. Miał rezydencję w zamku Woruta^[5]. Podbił Ruś Czarną^[6], po czym uczynił zarządcą tych ziem swego syna Wojsiełka, naznaczając mu siedzibę w Nowogródku, leżącym na jej terytorium^[7].

 Zobacz więcej w artykule Towciwiłł (książę połocki), w sekcji Walki z Mendogiem na Litwie.

Niewiele wiadomo o charakterze Mendoga. Jego czyny i domniemane motywacje pozwalają na prostą ocenę: był energiczny, zdecydowany, nieustępliwy w dążeniu do celu, elastyczny i często brutalny. Był istotną postacią w swoich czasach i jednocześnie wybitnym władcą, otwartym na nowości^[8].

W Kodeksie Hipackim, pochodzącym z początku XV wieku^[8], znajduje się spis 21 książąt starolitewskich (kunigasów), którzy w 1219 r. zawarli układ z księstwem halicko-włodzimierskim. Pięciu spośród nich tytułowało się „starszymi”. Do starszyzny należeli Mendog ze swoim bratem Dowsprunkiem, a także Żywibund oraz Wilikaił z bratem Dowiatem. Oprócz nich umowę zawarli kunigasi poszczególnych ziem – Żmudzi, Dziawołtwy, a także kunigasi z rodów Bulewiczów i Ruszkowiczów. Historycy wiążą te rody ze znanymi z innych źródeł ziemiami – Bulewiczów z ziemią Szawie, a Ruszkowiczów z Upitą^[9].

Spis uczestników układu z księstwem halicko-włodzimierskim z 1219 roku pokazuje, że działania kunigasów wielkolitewskich były spójne. Układ ten zawarli nie tylko kunigasowie ziem wielkolitewskich, ale także wspomnianych wcześniej terenów Żmudzi i Dziawołtwy. Być może ci ostatni prowadzili wojny z księstwem halicko-włodzimierskim na własny rachunek. Jednak ewidentnie jednoczenie ziem wielkolitewskich ówcześnie jeszcze się nie zakończyło. Wskazują na to dwa fakty: pojawienie się wśród uczestników porozumienia kilku starszych kunigasów – nawet jeśli Żywibund był najwybitniejszy wśród nich – oraz niedawne zwiększenie liczby starszych kunigasów (dwie pary braci, dziedziczących pozycję jednego kunigasa, swego ojca)^[9].

Najpewniej w 1238 roku, niewątpliwie w marcu, Daniel Halicki zaatakował templariuszy, zwanych Salomonitami i zdobył nadbużański gród Drohiczyn. Jakiś czas po jego opanowaniu namówił Mendoga i księcia nowogródeckiego, Izjasława II, do najazdu na posiadłości Konrada I Mazowieckiego. Utrata Drohiczyna musiała znacznie dotknąć polskiego księcia, gdyż rok przed najazdem Konrad I osadził gród ludźmi z zadaniem ochrony swych ziem przed heretykami i Prusami. Najazd Izjasława i Mendoga miał więc wyperswadować Konradowi ewentualną akcję odwetową, co przyniosło zamierzone skutki^[10].

Do około 1240 roku Mendog uzyskał panowanie nad całą Auksztotą, po czym rozpoczął rozprawę z opozycją wśród swoich krewnych. Bratanków Edywida i Towciwiłła^[11] oraz księcia żmudzkiego Wykinta^[12]  około 1245^[13]  lub 1248 roku wysłał na wyprawę wojenną pod Smoleńsk, jednocześnie odbierając im dotychczasowe ziemie. Bratankowie Mendoga opanowali wtedy Połock i Bramę Smoleńską (prawdopodobnie zdobyli Witebsk i Smoleńsk), skąd jednak ich wyparto^[14]. Kilka lat później doszło do wypowiedzenia przez nich posłuszeństwa Mendogowi, który wysłał przeciw nim wyprawę karną. Ci na przełomie roku 1248 i 1249 zbiegli do księcia Daniela Halickiego, męża ich ciotki^[15]. Daniel wykorzystał spory wewnętrzne w Wielkim Księstwie Litewskim, podejmując próbę odebrania Rusi Czarnej – stworzył w tym celu koalicję z Krzyżakami inflanckimi oraz Jaćwingami i częścią władców Żmudzi^[16].

Wobec tego silnego sojuszu swoich wrogów, Mendog podjął próbę przeciągnięcia części z nich na swoją stronę, m.in. Krzyżakom złożył obietnicę chrztu, a innych przekupił^[17]. Krzyżacy otrzymali w zamian za udzieloną pomoc nadania ziemi, jednak były to terytoria, których Mendog nie kontrolował lub podbite w ostatniej wojnie ziemie przeciwników^[14]; zakon nie miał wówczas sił na opanowanie tych terenów i realne sprawowanie na nich władzy^[18].

W 1251 roku Mendog przyjął z rąk biskupa chełmińskiego Heidenryka (Henryka) chrzest, co było warunkiem wydania przez papieża Innocentego IV w dniu 17 lipca 1251 roku zgody na koronację^[19].

Nie jest pewna data koronacji ani jej miejsce. Nastąpiło to prawdopodobnie 6 lipca 1253 (pogląd Edvardasa Gudavičiusa) lub 29 czerwca (pogląd historyka Tomasa Baranauskasa). Miejscem koronacji mogły być Wilno lub Nowogródek (historycy białoruscy) albo Onikszty (Anykščiai) na kopcu Palatavio^[20].

Według Juliusza Latkowskiego (1860-1892) koronacja Mendoga odbyła się w pierwszej połowie lipca 1253 roku, zarazem badacz ten wykluczył Nowogródek jako jej miejsce, wskazując raczej na miejscowość Worniany^[21].

W 1254 roku Daniel Halicki i Towciwiłł zmuszeni byli zawrzeć pokój, wzmocniony małżeństwem córki Mendoga ze Szwarnem, synem Daniela. Ruś Czarna z Nowogródkiem jako lenno Wielkiego Księstwa Litewskiego została wówczas oddana Romanowi Daniłowiczowi, Towciwiłł powrócił do księstwa połockiego, a Żmudź objął syn Wykinta, Treniota^[5].

Być może Mendog w 1261 roku powrócił do wiary przodków, gdyż wspierał walczących z Krzyżakami Żmudzinów, których wojska rozbiły 13 lipca 1260 roku połączone wojska zakonne nad jeziorem Durbe^[22].

Władca wielkolitewski zginął w 1263 roku, w wyniku spisku książąt pod przywództwem Dowmuta z Nalszczan i Trenioty, którzy nienawidzili Mendoga za jego twarde rządy^[23].

 Zobacz więcej w artykule Towciwiłł (książę połocki), w sekcji Śmierć Mendoga i Towciwiłła.

Rodzina Mendoga budzi wiele wątpliwości. Wiadomo, że ożenił się z żoną poległego w walce z nim w 1252 roku, Wiszimunta Bulewskiego, znane jest również imię królowej – Morta (Marta). Najprawdopodobniej chodzi o jedną i tę samą kobietę, choć data ich ślubu jest niejasna – możliwe, że Mendog porwał żonę Wiszimunta jeszcze za jego życia, podobnie jak zrobił to z żoną Dowmonta^[9].

Jego starsze dzieci – syn Wojsiełk i nieznana z imienia córka, wydana za księcia chełmskiego Szwarna, pojawiły się na arenie politycznej najpóźniej w 1254 roku. Prawdopodobnie ich matką była inna żona Mendoga^[9].

Morta, umierając w 1262 roku, pozostawiła małoletnie dzieci. Źródła z początku lat 60. XIII wieku wymieniają dwie pary synów Mendoga: w falsyfikacie Zakonu z 1261 roku występują Replys i Gerstutis, w opisie morderstwa Mendoga natomiast – Rukla i Repek. Nie wiadomo, czy byli to czterej synowie czy też w źródłach pomylono imiona tylko dwóch z nich; nieznany jest również ich wiek. Jeden z nich powinien dziedziczyć koronę królewską, ponieważ starszy brat Wojsiełk wycofał się z życia politycznego i wstąpił do prawosławnego klasztoru. Jednak po zabójstwie Mendoga i jego synów brak jakichkolwiek informacji o takim pretendencie. Prawdopodobnie i on również został zgładzony^[9].

Jest głównym bohaterem dramatu Juliusza Słowackiego Mindowe (1829)^[24]. Wspomniany w balladzie Adama Mickiewicza Świteź (tom Ballady i romanse): Raz niespodzianie obległ tam Mendoga/Potężnym wojskiem Car z Rusi^[25] oraz w "Panu Tadeuszu" - "Których cień spadał niegdyś na koronne głowy Groźnego Witenesa, wielkiego Mindowy".

• Trojden

• Marceli Kosman: Historia Białorusi. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1979. ISBN 83-04-00201-9.
• Małgorzata Hertmanowicz-Brzoza, Kamil Stepan: Słownik władców świata. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2005. ISBN 83-7435-077-6.
• Jerzy Rajman: Encyklopedia średniowiecza. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2006. ISBN 83-7435-263-9.
• Krzysztof Pietkiewicz: Mendog. W: Józef Dobosz (red.), Maciej Serwański (red.): Słownik władców Europy średniowiecznej. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1998. ISBN 83-86138-50-5.
• Juliusz Latkowski: Mendog. Król litewski (ok. 1203 - 12 sierpnia 1263). Kraków: Avalon, 2018. ISBN 978-83-7730-228-6.
• Валерый Пазднякоў: Выкынт. Электронная энцыклапедыя Вялікае Княства Літоўскае vkl.by, 2010. [dostęp 2017-06-20]. (biał.).
• Вялікі князь Літоўскі, кароль Літвы Міндоўг (1200 (?) – 1263). Культурна асветнiцкi клуб Спадчына spadchyna.net. [dostęp 2017-06-20]. (biał.).
• А.І. Дзярновіч: Фрэскі гісторыі. Артыкулы і эсэ па гісторыі і цывілізацыі Беларусі і Цэнтральна-Усходняй Еўропы. Мінск: 2011. ISBN 978-985-500-490-6.
• M. Ермаловіч: Па слядах аднаго міфа. Мінск: 1991. ISBN 5-343-00876-3.
• A. Краўцэвіч: Міндоўг. Пачатак вялікага гаспадарства. Kamunikat.org. [dostęp 2017-06-20]. (biał.).
• A. Краўцэвіч: Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. Мінск: 1997.