Podhale
| Państwa | |
|---|---|
| Stolica | |
| Ważniejsze miejscowości | |
Położenie na mapie
| |
| 49°28′45,4800″N 20°01′44,7600″E/49,479300 20,029100 | |
Podhale – region kulturowy góralski w południowej Polsce u północnego podnóża Tatr, w dorzeczu górnego Dunajca z wyłączeniem obszarów leżących na prawym brzegu Białki i prawym brzegu Dunajca, poniżej ujścia Białki. Stanowi część Małopolski.
Podhale zajmuje środkową część Kotliny Podhala, na południu wkracza w Tatry[1].
Nazwa Podhale upowszechniła się dopiero w XIX wieku i pochodzi od określenia „hale” – wysoko położone górskie pastwiska, z którymi utożsamiano wówczas Tatry. Oznacza tereny położone u stóp masywu Tatr, czyli „pod halami”. Eugeniusz Janota, tłumacząc w 1860 r. w swym Przewodniku w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin pojęcie „hal” podawał, iż stąd ...wyżyna nowotarska przypierająca do Tatr nazywa się „Podhalem”, a zamieszkujący ją górale zowią się „Podhalanami”[2].
Położenie
.png)
.jpg)
Północną granicę Podhala stanowią Gorce. W krajobrazie Podhala występują rozległe torfowiska i stożki napływowe.
Południową część Podhala nazywa się czasem „Skalnym Podhalem” – obejmuje ono obszar od Brzegów i Bukowiny po Zakopane, Kościelisko i Witów. Pozostałą część nazywa się „Niżnym Podhalem”[1].
Największe miejscowości: Nowy Targ (historyczna stolica Podhala), Czarny Dunajec, Ludźmierz, Zakopane, Biały Dunajec, Szaflary, Białka Tatrzańska, Bukowina Tatrzańska, Poronin, Chochołów, Witów, Gronków i inne.
Gminy Podhala:
- gmina Biały Dunajec
- gmina Bukowina Tatrzańska
- gmina Czarny Dunajec
- gmina Czorsztyn (spornie)
- Jordanów (gmina wiejska)
- gmina Kościelisko
- Nowy Targ
- gmina Nowy Targ
- gmina Ochotnica Dolna (spornie, na ogół uważana za odrębny region Górali Ochotnickich)[3]
- gmina Poronin
- gmina Raba Wyżna (spornie)
- Rabka-Zdrój[4] (spornie)
- gmina Rabka-Zdrój
- Skomielna Biała (spornie)
- gmina Szaflary
- gmina Spytkowice (spornie)
- Wysoka (spornie, gwarowo)
- Zakopane.
Z powodu ekspansji kultury podhalańskiej oraz istnienia okolic o charakterze przejściowym z innymi grupami góralskimi, dokładne granicę Podhala są w wielu miejscach kwestią sporną.[5]
Zgodnie ze Wskazaniami Władysława Orkana, Podhalem określić można także Mszanę Dolną wraz z gminą oraz rodzinne strony poety – sąsiednią Gminę Niedźwiedź. Nomenklatura ta jednak jest współcześnie uważana za przestarzałą. Wyżej wspomniane okolice są uznawane jako osobny region zagórzański [6].
Kultura
Bogata kultura ludowa rozwinęła się wśród wolnej od dawna od powinności pańszczyźnianych ludności góralskiej. Podobnie jak w przypadku ludności kurpiowskiej i łowickiej, miało to związek z jej znaczną swobodą.
Historia
Zapisy o początkach osadnictwa historycznego sięgają początku XIII w. Znany jest transumpt z 1251 przywileju księcia Henryka Brodatego z 1234, który zezwala Teodorowi Gryficie, wojewodzie krakowskiemu, osiedlać kolonistów niemieckich „in silva circa fluvios Ostrowsko, Dunaiecz et Dunaiecz niger, Rogoźnik, Lipietnicza, Słona, Ratainicha, Nedelsc, Stradoma, quantum est de sylva ipsius, dantes eciam sil his pactis et his condicionibus uti, quibus Theutonici Sleser ses in sylvis locati utuntur”[7], tj. książę zezwala, na osadzanie osadników niemieckich (teutońskich Ślązaków) w lasach położonych koło rzek Ostrowsko, Dunajec i Czarny Dunajec, Rogoźnik (prawostronny dopływ Czarnego Dunajca), Lepietnica (lewostronny dopływ Czarnego Dunajca) oraz Słona, Ratajnica, Niedzielsko i Stradomka na Beskidzie[8][9][10].
W XVII w. na Podhalu miał miejsce szereg buntów chłopskich: powstanie chłopskie na Podhalu (1630–1633)[11], powstanie chłopskie pod wodzą Kostki-Napierskiego (1651), powstanie chłopskie na Podhalu (1669–1670)[12].
Słynne postacie z historii Podhala
- Jan Kanty Andrusikiewicz
- Klimek Bachleda
- Tytus Chałubiński
- Stanisław Dziwisz
- Andrzej Galica
- Seweryn Goszczyński
- Władysław Hasior
- Mieczysław Karłowicz
- Józef Leopold Kmietowicz
- Jan Krzeptowski (Sabała)
- Piotr Kułach
- Wojciech Kułach
- Józef Maciasz
- Kornel Makuszyński
- Stanisław Marusarz
- Helena Marusarzówna
- Władysław Orkan
- Jan Gwalbert Pawlikowski
- Kazimierz Przerwa-Tetmajer
- Antoni Rząsa
- Józef Stolarczyk
- Augustyn Suski
- Karol Szymanowski
- Józef Tischner
- Stanisław Witkiewicz
- Mariusz Zaruski
- Wacław Krzeptowski
- Kamil Stoch
Zobacz też
Przypisy
- ↑ a b Kwartalnik turystyczny „W Górach” [online], www.wgorach.com [dostęp 2017-11-26].
- ↑ Eugeniusz Janota: Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin. Kraków: Nakładem Juliusza Wildta, 1860, s. 16.
- ↑ Górale Ochotniccy - Etnozagroda [online], www.etnozagroda.pl [dostęp 2026-04-14].
- ↑ Podhalanie [online], Związek Podhalan [dostęp 2021-03-09].
- ↑ Górale Podhalańscy - Etnozagroda [online], www.etnozagroda.pl [dostęp 2026-04-14].
- ↑ Władysław (1875-1930) Orkan, Wskazania, Nasza Księgarnia, 1930 [dostęp 2025-06-17].
- ↑ Kodeks Dyplomatyczny Małopolski, I 21.
- ↑ Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. t. IX. 684. WAiF. 1975-1977, Urkunden und erzählende Quellen zur deutschen Ostsiedlung im Mittelalter. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1970. cz. 2. s. 316.
- ↑ Karl Rudolf Kötzschke. Quellensammlung zur deutschen Geschichte. t. IX. 1902. s. 94, Lud. t. 25-29, Nakładem Towarzystwa Ludoznawczego, 1926. s. 20.
- ↑ Kazimierz Tymieniecki, Zygmunt Wojciechowski, Roczniki historyczne.t. 26-28, 1960.
- ↑ Adam Jaszczołt, Walka ludu podhalańskiego z uciskiem feudalnym 1625-1633, Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1959 [dostęp 2021-09-13] (pol.).
- ↑ Przyboś Adam, Ruchy chłopskie na Podhalu w XVII w., „Wierchy” R. 21/1952.
Linki zewnętrzne
- Folklor podhalański
- Etnografia Podhala. etnosystem.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-04-10)].
- Podhale, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VIII: Perepiatycha – Pożajście, Warszawa 1887, s. 389.
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.