Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.

Recommerce (także re-commerce, ang. reverse commerce) – pojęcie opisujące formę handlu polegająca na ponownym wprowadzaniu do obrotu produktów używanych lub wcześniej posiadanych. Obejmuje ono zarówno sprzedaż między konsumentami, realizowaną w kanałach fizycznych i internetowych, jak i zorganizowane modele biznesowe, w których przedsiębiorstwo odkupuje rzeczy od konsumentów, weryfikuje ich stan, odnawia je lub naprawia, a następnie sprzedaje dalej^[1][2].

W literaturze pojęcie jest używane przede wszystkim w odniesieniu do rynku rzeczy używanych, odsprzedaży internetowej i modeli biznesowych służących wydłużaniu cyklu życia produktów^[1][3]. Jest ono także wiązane z gospodarką o obiegu zamkniętym, ponieważ dalsze używanie produktów może ograniczać potrzebę wytwarzania nowych dóbr i wydłużać cykl życia produktów^[1][4].

Pierwsze użycie terminu „recommerce” wiązane jest z wypowiedzią George’a F. Colony’ego(inne języki), założyciela i prezesa Forrester Research(inne języki), opublikowaną w „The New York Times” w lutym 2005 roku^[5]. Colony użył tego określenia w kontekście rynku technologii po pęknięciu bańki internetowej, odnosząc je do ponownego obrotu starszymi produktami, m.in. komputerami pozostającymi kilka generacji za nowszymi wersjami. Późniejsze opracowania akademickie opisują recommerce jako pojęcie ukute w 2005 roku i odnoszone do rynków, na których rzeczy używane są odkupywane, naprawiane, odnawiane lub ponownie sprzedawane^[1][6].

Zakres pojęcia nie jest jednolity^[1][2][3]. W szerokim znaczeniu recommerce oznacza handel rzeczami z „drugiej ręki”, w tym sprzedaż między osobami prywatnymi, wymianę oraz odsprzedaż produktów za pośrednictwem platform internetowych, mediów społecznościowych i tradycyjnych punktów sprzedaży^[1]. W ujęciach branżowych i badaniach nad modelami biznesowymi termin bywa zawężany do zorganizowanej odsprzedaży, w której istotne są wycena, logistyka, kontrola jakości, odnawianie produktu, platforma sprzedażowa oraz relacja między konsumentem a przedsiębiorstwem^[2][3]. W węższym ujęciu, stosowanym w opisie modeli biznesowych, oznacza relację C2B, czyli sytuację, w której profesjonalny podmiot skupuje towary od konsumentów, a następnie odsprzedaje je z marżą przez własny sklep internetowy lub zewnętrzne platformy sprzedażowe^[2].

Recommerce jest odróżniany od zwykłej sprzedaży nowych towarów poprzez aspekt, że przedmiotem obrotu są rzeczy już wcześniej posiadane, używane, zwrócone, odnowione albo naprawione. W praktyce może dotyczyć m.in. książek, multimedialnych nośników danych, elektroniki użytkowej, odzieży i akcesoriów(inne języki)^[2]. W polskiej prasie rynek rzeczy z drugiego obiegu opisywano jako obejmujący także artykuły dziecięce (np. foteliki samochodowe), zabawki, meble, materiały budowlane, elementy wyposażenia wnętrz, maszyny i urządzenia specjalistyczne^[7]. W branży odzieżowej termin bywa używany na określenie ponownego obrotu ubraniami i jest analizowany jako alternatywa wobec modelu szybkiej mody, zwłaszcza w badaniach zachowań młodszych konsumentów^[8].

Sprzedaż rzeczy używanych jest starsza niż współczesne użycie terminu „recommerce”^[1]. W badaniach nad historią odsprzedaży odzieży wskazywano, że sprzedaż ubrań i akcesoriów z drugiej ręki ma korzenie sięgające wielu stuleci, a współczesne platformy internetowe są analizowane tylko jako jeden z etapów rozwoju rynku wtórnego, wspierany przez cyfryzację i narracje o zrównoważeniu^[9]. Dlatego w ujęciu historycznym recommerce jest zwykle omawiany na tle wcześniejszych form rynku wtórnego, takich jak komisy, bazary, pchle targi, sklepy dobroczynne, wyprzedaże garażowe, sklepy z odzieżą używaną oraz późniejsze platformy internetowe. W historii amerykańskiego rynku rzeczy używanych opisywano sklepy dobroczynne, pchle targi i wyprzedaże garażowe jako formy sprzedaży, które z czasem stały się nie tylko opłacalne, ale także znaczące kulturowo^[10].

Na przełomie XIX i XX wieku w Stanach Zjednoczonych rozwinęły się zorganizowane formy obrotu rzeczami używanymi prowadzone przez organizacje społeczne i religijne. W 1897 roku Armia Zbawienia utworzyła tzw. salvage brigade, która wykorzystywała zbiórkę i sprzedaż rzeczy używanych do finansowania działalności pomocowej oraz zapewniania pracy i schronienia osobom ubogim^[11]. W 1902 roku w Bostonie powstała organizacja Goodwill(inne języki), której model polegał na zbieraniu używanych ubrań i artykułów domowych w zamożniejszych dzielnicach, zatrudnianiu osób ubogich przy ich naprawie oraz dalszej sprzedaży lub przekazywaniu tych rzeczy osobom, które je odnawiały^[12].

W XX wieku zmieniało się społeczne znaczenie zakupów z drugiej ręki. Historyczka Jennifer Le Zotte(inne języki) wskazywała, że używane rzeczy w Stanach Zjednoczonych przestały być kojarzone wyłącznie z ubóstwem i zaczęły funkcjonować również jako element stylu, sprzeciwu kulturowego, poszukiwania indywidualności oraz alternatywnych form konsumpcji^[10]. Do tego ciągu zjawisk należały m.in. pchle targi, sklepy typu thrift shop, sprzedaż dobroczynna(inne języki), moda vintage oraz lokalne wyprzedaże garażowe(inne języki)^[10].

W Polsce przed 1989 rokiem obrót rzeczami używanymi był związany z realiami gospodarki niedoboru. W publicystyce wskazywano, że w PRL-u rzeczy z drugiej ręki, w tym ubrania, bywały jednymi z niewielu dostępnych dóbr, a w latach 80. do Polski trafiały dary rzeczowe i pomoc z Zachodu^[13]. Jedną z form takiego obrotu były komisy z odzieżą sprowadzaną z zagranicy; przykładem była warszawska ulica Rutkowskiego, obecna Chmielna, opisywana jako miejsce prywatnych zakładów rzemieślniczych i komisów sprzedających używaną odzież z zagranicy^[14].

Po 1989 roku w Polsce rozwinęły się sklepy z odzieżą używaną. W czasie transformacji import ubrań z zachodnich sortowni był łatwy i dochodowy, a założenie sklepu z odzieżą używaną stało się popularnym pomysłem na działalność gospodarczą^[13]. Ciucholandy były początkowo traktowane jako nowinka i źródło tanich zakupów, choć korzystanie z nich długo wiązało się z nieformalnym wstydem społecznym^[13]. Według danych przywołanych w „Tygodniku Powszechnym” w 2009 roku w Polsce działało 23,5 tys. ciucholandów, a w lipcu 2021 roku 14,4 tys.; spadek liczby sklepów stacjonarnych nie oznaczał jednak zaniku obrotu rzeczami używanymi, ponieważ część rynku przeniosła się do internetu^[13].

W XXI wieku zmieniło się znaczenie polskich sklepów second-hand. W literaturze socjologicznej opisywano przemianę ciucholandów w trzech wymiarach: idei towarzyszących takim sklepom, motywacji klientów oraz ich tożsamości wyrażanej m.in. przez nazewnictwo, obecność w przestrzeni publicznej i promocję drugiego obiegu ubrań^[15]. Sklepy z odzieżą używaną i inne formy sprzedaży rzeczy z drugiej ręki zaczęły być częściej łączone ze zrównoważoną konsumpcją, modą cyrkularną(inne języki), poszukiwaniem rzeczy wyjątkowych oraz ograniczaniem ilości odpadów^[15][13].

Kolejnym etapem rozwoju rynku wtórnego było przeniesienie części transakcji do internetu. W 1995 roku Pierre Omidyar uruchomił AuctionWeb (późniejszy eBay) jako internetowy rynek łączący kupujących i sprzedających; jednym z pierwszych sprzedanych tam przedmiotów był uszkodzony wskaźnik laserowy^[16]. W tym samym roku Craig Newmark uruchomił w San Francisco listę mailingową, z której rozwinął się serwis Craigslist, później wykorzystywany jako lokalny system ogłoszeniowy dla różnych kategorii ofert^[17]. Rozwój takich usług ułatwił sprzedaż między osobami prywatnymi bez konieczności korzystania z tradycyjnych punktów handlowych.

W XXI wieku recommerce coraz częściej wiązano z wyspecjalizowanymi platformami cyfrowymi, logistyką e-commerce i ideą gospodarki o obiegu zamkniętym. W badaniach nad rynkiem mody analizowano m.in. markowe i partnerskie modele odsprzedaży, w których tradycyjne marki przyjmują różne formy udziału w rynku rzeczy używanych^[18]. W badaniu firm działających na północnoeuropejskim rynku re-commerce wyróżniano także modele, w których zewnętrzny dostawca technologiczno-logistyczny umożliwia markom oferowanie usług odsprzedaży pod własnym oznaczeniem, przejmując obsługę logistyczną i platformową^[19].

W modelu C2C, czyli sprzedaży między konsumentami, użytkownik samodzielnie wystawia przedmiot, określa jego stan, cenę, sposób płatności i dostawy oraz odpowiada za komunikację z kupującym. Badania nad handlem rzeczami używanymi w mediach społecznościowych wskazują, że znaczenie mają m.in. szczegółowy opis produktu, zdjęcia, informacja o wadach, metoda płatności, sposoby dostawy oraz poziom zaufania między stronami transakcji^[20].

W modelu profesjonalnym przedsiębiorstwo przedstawia konsumentowi cenę odkupu, przyjmuje towar, sprawdza jego stan i funkcjonalność, a następnie kieruje go do dalszej sprzedaży. W przypadku produktów możliwych do jednoznacznej identyfikacji, takich jak książki lub nośniki multimedialne, wycena może opierać się na identyfikatorach takich jak ISBN lub EAN, a także na algorytmicznej ocenie podaży, popytu i stanu produktu^[2]. Przed dalszą sprzedażą część towarów może wymagać czyszczenia, naprawy, testowania albo odnowienia, co wiąże recommerce z usługami serwisowymi i logistycznymi^[2].

W publicystyce gospodarczej zwracano uwagę, że automaty paczkowe ułatwiają handel używanymi produktami, ponieważ przyspieszają i upraszczają wysyłkę małych przesyłek między użytkownikami^[21].

Recommerce jest opisywany jako jeden z mechanizmów wydłużania życia produktów^[1]. W gospodarce o obiegu zamkniętym produkty i materiały powinny pozostawać w użyciu możliwie długo, m.in. przez naprawę, odnawianie(inne języki), zmianę przeznaczenia, redystrybucję i ponowne wykorzystanie(inne języki)^[4]. W tym sensie recommerce jest bliższy ponownemu użyciu niż recyklingowi: jego podstawowym celem jest dalsze używanie produktu, natomiast recykling oznacza przetworzenie materiałów odpadowych na produkty, materiały lub substancje^[22.1].

Badania konsumenckie wskazują, że handel rzeczami używanymi może ograniczać zapotrzebowanie na nowe surowce. Dzieje się tak wtedy, gdy używany produkt pozostaje dłużej w obiegu i nie trafia przedwcześnie do odpadów^[20]. Korzyści środowiskowe nie są jednak automatyczne. Zależą m.in. od tego, czy kupno rzeczy z drugiej ręki rzeczywiście zastępuje zakup nowego produktu, jak długo dana rzecz będzie później używana oraz czy nie wystąpią efekty odbicia, np. sytuacja, w której oszczędności uzyskane dzięki tańszym zakupom zostaną przeznaczone na kolejne zakupy.

Znaczenie tych czynników pokazują badania dotyczące konkretnych grup produktów. W badaniu ponownego użycia kurtek typu shell wskazano, że ocena wpływu na środowisko zależy nie tylko od samego faktu odsprzedaży, lecz także od sposobu liczenia efektu środowiskowego, danych o rzeczywistym użytkowaniu odzieży, stopnia zastępowania nowych produktów oraz możliwych efektów odbicia^[23]. Podobny problem opisano w badaniu rynku używanych smartfonów w Stanach Zjednoczonych. Wykazano w nim, że sprzedaż urządzeń na rynku wtórnym może obniżać ślad węglowy, ale częsta wymiana telefonów i krótszy czas ich używania zmniejszają potencjalne korzyści środowiskowe^[24].

Na bilans środowiskowy recommerce wpływa także sposób dostawy. Sprzedaż internetowa rzeczy używanych wymaga pakowania i transportu, a więc może generować odpady opakowaniowe. W dyskusjach o logistyce e-commerce wskazywano dlatego na potrzebę stosowania opakowań zwrotnych^[21].

Dla konsumentów recommerce może oznaczać niższą cenę zakupu, możliwość odzyskania części wartości posiadanych przedmiotów, ograniczenie liczby nieużywanych rzeczy w gospodarstwie domowym oraz udział w praktykach postrzeganych jako bardziej oszczędne lub prośrodowiskowe^[20]. Dane z Polski stanowią jeden z przykładów takiego społecznego postrzegania rzeczy z drugiej ręki. W badaniu CBOS z 2021 roku 70% dorosłych respondentów w Polsce deklarowało korzystanie z rzeczy używanych, a 60% kupowanie ich co najmniej od czasu do czasu. Jednocześnie 83% respondentów uznało używanie rzeczy z drugiej ręki za przejaw troski o środowisko, 84% za przejaw zaradności, a odsetek osób kojarzących je z ubóstwem spadł z 69% w 2008 roku do 29% w 2021 roku^[25].

Artykuły publicystyczne o polskim rynku rzeczy używanych wskazują podobne motywacje: oszczędność, troskę o środowisko, poszukiwanie rzeczy wyjątkowych oraz zmianę społecznego postrzegania zakupów w second-handach. Według przywołanego w „Polityce” sondażu 69% ankietowanych kupujących rzeczy używane wskazywało oszczędzanie jako powód takich zakupów, a 46% dbałość o środowisko i chęć ograniczenia odpadów. W odzieży znaczenie ma także moda na vintage, możliwość znalezienia produktów lepszej jakości lub marek niedostępnych cenowo jako nowe oraz doświadczenie poszukiwania pojedynczych, nietypowych przedmiotów^[7].

Analiza rozwoju recommerce w Polsce i Ukrainie wskazuje, że w Polsce zjawisko to jest silnie związane z zakupami internetowymi i zachowaniami konsumenckimi(inne języki), natomiast w Ukrainie wzrost zainteresowania handlem rzeczami używanymi online jest wiązany m.in. z czynnikami ekonomicznymi, społecznymi i ekologicznymi^[26].

Do najważniejszych wyzwań w recommerce należą niedobór informacji o stanie produktu, ryzyko niezgodności opisu ze stanem faktycznym, organizacja dostawy, obsługa płatności oraz ochrona uczestników transakcji przed nadużyciami^[20]. W modelach profesjonalnych dodatkowe znaczenie mają koszty magazynowania, ryzyko błędnej prognozy popytu(inne języki), konieczność kontroli jakości i ewentualnego odnowienia towaru oraz zapewnienie warunków sprzedaży porównywalnych z oczekiwaniami kupujących wobec produktów nowych^[2].

W sprzedaży prowadzonej za pośrednictwem platform C2C problemem może być również profesjonalizacja części kont sprzedających, niejasny status sprzedawcy, masowe wystawianie rzeczy skupowanych w tradycyjnych second-handach oraz jakość opisów i fotografii. Publicystyka opisująca rynek odzieży używanej wskazywała, że część użytkowników platform odsprzedażowych traktuje je jako stałe źródło dochodu, a kupujący mogą trafiać na rzeczy uszkodzone, niskiej jakości lub przedstawione w sposób utrudniający ocenę rzeczywistego stanu produktu^[7].

Z perspektywy sprzedającego konsumenta model profesjonalnego odkupu może być wygodniejszy niż samodzielna sprzedaż bezpośrednia, ale zwykle oznacza niższą cenę uzyskaną za towar, ponieważ przedsiębiorstwo przejmuje ryzyko dalszej sprzedaży i dolicza marżę^[2]. Zjawiskiem sąsiednim wobec recommerce są nadużycia związane ze zwrotami nowych produktów w handlu internetowym, np. krótkotrwałe używanie zakupionych ubrań i ich odsyłanie, określane po angielsku jako wardrobing^[21].

Regulacje odnoszące się do recommerce dotyczą przede wszystkim poszczególnych aspektów obrotu: sprzedaży konsumenckiej, naprawy produktów, platform internetowych i polityki gospodarki o obiegu zamkniętym^[27][28][29]. Komisja Europejska wskazuje, że przy sprzedaży używanych towarów przez przedsiębiorców online konsumenci powinni otrzymywać takie same informacje o produkcie, swoich prawach i sprzedawcy jak przy zakupie innych towarów, zgodnie m.in. z dyrektywą o prawach konsumentów, dyrektywą o handlu elektronicznym i dyrektywą o sprzedaży towarów^[27]. Rada Unii Europejskiej informuje, że unijne przepisy o gwarancji obejmują towary używane kupowane od sprzedawcy będącego przedsiębiorcą, choć można uzgodnić krótszy okres gwarancji, nie krótszy niż rok; nie dotyczą natomiast towarów nabywanych od osób prywatnych^[30].

Dla platform internetowych znaczenie ma także unijny akt o usługach cyfrowych, który obejmuje m.in. internetowe platformy handlowe i wprowadza obowiązki dotyczące przejrzystości oraz weryfikacji sprzedawców^[28]. W Unii Europejskiej polityka publiczna dotycząca obiegu zamkniętego podkreśla znaczenie wydłużania cyklu życia produktów, naprawy, odnawiania i redystrybucji jako sposobów ograniczania zużycia zasobów^[4]. Dyrektywa Unii Europejskiej o wspólnych zasadach promujących naprawę towarów została przyjęta 13 czerwca 2024 roku i weszła w życie 30 lipca 2024 roku. Państwa członkowskie mają transponować ją i stosować od 31 lipca 2026 roku. Jej celem jest zwiększenie naprawy i ponownego użycia dóbr oraz przeciwdziałanie przedwczesnemu pozbywaniu się produktów nadających się do naprawy^[29].

Przykłady platform i sklepów związanych z recommerce obejmują zarówno ogólne serwisy ogłoszeniowe, wyspecjalizowane aplikacje odsprzedażowe, jak i sklepy stacjonarne^[7][31]. W Polsce jako przykłady takich kanałów wskazywano m.in. OLX, Allegro Lokalnie, grupy w serwisie Facebook, aplikacje odsprzedażowe, tradycyjne sklepy z rzeczami używanymi, butiki vintage oraz pośredników wyszukujących produkty w sklepach stacjonarnych i sprzedających je dalej w sieci^[7].

Jednym z częściej przywoływanych przykładów wyspecjalizowanej platformy odsprzedażowej jest Vinted, początkowo związany z wymianą i sprzedażą odzieży używanej. W 2023 roku „Polityka” opisywała go jako platformę działającą międzynarodowo i wycenianą na 5 mld dolarów, z ponad 80 mln użytkowniczek w 18 krajach. Przykład Vinted pokazuje przejście od nieformalnej wymiany rzeczy między użytkownikami do dużej platformy pośredniczącej w sprzedaży towarów z drugiego obiegu^[7][32].

Inny model stanowią rozwiązania wspierające odsprzedaż przez marki i sklepy. W branży modowej opisywano m.in. platformę technologiczną Reflaunt, obsługującą model resale dla takich firm jak Net-a-Porter(inne języki), Balenciaga czy H&M^[7].

W praktyce granice między typami podmiotów są płynne^[2]. Ta sama platforma może obsługiwać sprzedaż okazjonalną między konsumentami, sprzedaż prowadzoną regularnie przez osoby traktujące ją jako źródło dochodu oraz działania bardziej profesjonalne, takie jak selekcja, odnawianie i dalsza sprzedaż produktów. Z tego względu przykłady platform i sklepów nie tworzą zamkniętej kategorii, lecz pokazują różne sposoby organizacji rynku rzeczy używanych^[7][2].