Ten artykuł należy dopracować:

od 2025-11 → poprawić styl – powinien być encyklopedyczny,
od 2025-11 → zweryfikować treść i dodać przypisy,
od 2025-11 → napisać artykuł w sposób neutralny.
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tego artykułu.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu.

Robert Chambers

Chambers, około 1863
Data i miejsce urodzenia	10 lipca 1802 Peebles
Data i miejsce śmierci	17 marca 1871 (68 lat) St Andrews
Zawód, zajęcie	publicysta, wydawca, geolog

Robert Chambers (10 lipca 1802 – 17 marca 1871) był szkockim wydawcą, geologiem, myślicielem ewolucyjnym, autorem i redaktorem czasopism, który, podobnie jak jego starszy brat i partner biznesowy William Chambers, był bardzo wpływowy w kręgach naukowych i politycznych połowy XIX wieku.

Chambers był jednym z pierwszych frenologów w Edynburskim Towarzystwie Frenologicznym. Był także anonimowym autorem dzieła Vestiges of the Natural History of Creation, które wzbudziło tak duże kontrowersje, że jego autorstwo zostało upublicznione dopiero po jego śmierci.

Chambers urodził się 10 lipca 1802 r. w Peebles w Scottish Borders. Ojciec James był producentem bawełny, Robert był drugim synem spośród sześciorga dzieci. Tak jak jego brat William urodził się z polidaktylią, a operacja uczyniła go częściowo niesprawnym^[1].

Po bankructwie firmy ojca rodzina przeniosła się do Edynburga w 1813 roku. Robert kontynuował naukę w liceum, a William został praktykantem u księgarza. W 1818 roku Robert, mając szesnaście lat, rozpoczął własną działalność jako sprzedawca książek.

W 1829 roku Robert poślubił Anne Kirkwood. Razem mieli 14 dzieci, z których troje zmarło w dzieciństwie. Córka Annie była matką Ménie Muriel Dowie.

Z bratem połączyli siły w biznes wydawniczy (Robert pisał, a William drukował) od pierwszego wspólnego przedsięwzięcia - serii czasopism The Kaleidoscope, or Edinburgh Literary Amusement (1821–1822). Następnie ukazało się Illustrations of the Author of Waverley (1822) – zbiór krótkich opowiadań, których postacie związane z południową Szkocją były, jak się przypuszcza, inspiracją dla niektórych bohaterów z dzieł Waltera Scotta^[2].

Wydanie Traditions of Edinburgh (1824), która powstała w wyniku zainteresowania Roberta historią Edynburga zapoczątkowała następnie publikację przewodników po Szkocji i kilku tomów historii Szkocji. Na początku 1832 roku William, zaczął wydawać tygodnik Chambers's Edinburgh Journal, który szybko osiągnął duży nakład. Bracia ostatecznie założyli firmę wydawniczą W. & R. Chambers Publishers.

Spośród innych licznych dzieł, których Robert był w całości lub w części autorem, najważniejsze były: Biographical Dictionary of Eminent Scotsmen^[3] (1832–1835), Cyclopædia of English Literature (1844), Life and Works of Robert Burns (1851), Ancient Sea Margins (1848), Domestic Annals of Scotland (1859–1861) i Book of Days (1862–1864)^[4].

W latach 30. XIX wieku Robert Chambers szczególnie zainteresował się szybko rozwijającą się wówczas dziedziną geologii i w 1844 roku został wybrany na członka Geological Society of London. Wcześniej, w 1840 roku, został wybrany na członka Królewskiego Towarzystwa Edynburskiego, co pozwoliło mu nawiązać kontakt listowny z wieloma naukowcami. William później wspominał, że „jego umysł zajął się teoriami spekulatywnymi, które doprowadziły go do komunikacji z Sir Charlesem Bellem, George’em Combe, jego bratem dr Andrew Combe, dr Neilem Arnottem, profesorem Edwardem Forbesem, dr Samuelem Brownem i innymi myślicielami zajmującymi się fizjologią i filozofią umysłu”^[5]. W 1848 roku Chambers opublikował swoją pierwszą książkę geologiczną Ancient Sea Margins. Później podróżował po Skandynawii i Kanadzie w celach badań geologicznych, których wyniki opublikował w dwóch kolejnych książkach.

Jednakże jego najpopularniejszą książką, na którą wpływ miały jego badania, było dzieło, pod którym nigdy otwarcie się nie podpisał. W 1844 roku Chambers, odzyskując siły po depresji w swoim domu wakacyjnym w St Andrews, ukończył dyktando Vestiges of the Natural History of Creation. Jego książka wydana anonimowo tego samego roku stała się międzynarodowym bestsellerem i wywarła silny wpływ na opinię publiczną, wyprzedzając publikację dzieła Karola Darwina O powstawaniu gatunków z 1859 roku.

Vestiges przedstawiała rozwojowy pogląd na kosmos, łączący ewolucję gwiazd z postępującą transmutacją gatunków, w tym samym duchu, w jakim czynił to nieżyjący już Francuz Jean-Baptiste Lamarck. Lamarck został już w tym czasie zdyskredytowany wśród intelektualistów, a teorie rozwojowe były wyjątkowo niepopularne, z wyjątkiem radykałów politycznych i materialistów. Chambers próbował wyraźnie zdystansować się od teorii Lamarcka, zaprzeczając, że ewolucyjny mechanizm Lamarcka jest wiarygodny. Jego praca miała znacznie szerszy zakres niż któregokolwiek z jego poprzedników. „Książka ta, o ile mi wiadomo” – pisze sam w rozdziale końcowym – „jest pierwszą próbą połączenia nauk przyrodniczych w historię stworzenia”^[6]. Robert Chambers zdawał sobie sprawę, jak wielką burzę wywoła to podejście do tematu, i nie chciał, aby jego wydawnictwo zostało zamieszane w skandal, dlatego dołożono wszelkich starań aby ukryć jego autorstwo.

Sugerując, że Bóg niekoniecznie musi aktywnie podtrzymywać naturalne i społeczne hierarchie, książka zagrażała porządkowi społecznemu i dostarczała argumentów rewolucjonistom i kartystom^{[według kogo?]}. Książkę zaatakowali duchowni anglikańscy i naturaliści. Geolog Adam Sedgwick przewidywał ruinę i zamęt, oraz że przyjęcie takich poglądów przez klasę robotniczą podważy całą strukturę moralną i społeczną, przynosząc śmiertelne szkody^[7] (w podobnym tonie czternaście lat później komentował dzieło Darwina)^[8]. Z kolei wielu kwakrom i unitarianom książka przypadła do gustu. Fizjolog William Benjamin Carpenter nazwał ją „bardzo piękną i interesującą książką” i pomógł w poprawieniu późniejszych wydań^[9].

Mimo że książka w pierwszych wydaniach zawierała dużo błędnych i niesprawdzonych informacji^{[według kogo?]}, wywołała sensację i szybko doczekała się wielu nowych wydań i tłumaczeń. Dzięki Vestiges szeroko zakrojone dyskusje i spekulacje na temat ewolucji przeniosły się z ulic i brukowych gazet do salonów arystokracji. Z tych samych jednak powodów była niechętnie publicznie komentowana przez naukowców. Ostatecznie jednak doczekała się sporej recenzji krytycznej Adama Sedgwicka. Natomiast we wstępie do trzeciego wydania O powstawaniu gatunków Darwin podkreślił wkład jaki Vestiges miało dla jego własnej teorii: "poprzez zwrócenie uwagi opinii publicznej na ten temat, usunięcie uprzedzeń i przygotowanie gruntu pod przyjęcie analogicznych poglądów"^[10].

Robert Chambers zmarł 17 marca 1871 w St Andrews. Rok po śmierci jego brat William opublikował biografię Roberta pod tytułem Memoir of Robert Chambers; With Autobiographical Reminiscences of William Chambers. Książka nie ujawniała jednak, czy Robert był autorem Vestiges^{[potrzebny przypis]}.

W 1884 roku Alexander Ireland (jedna z czterech osób znających tożsamość autora) wydał 12. edycję Vestiges, w której Robert Chambers został ostatecznie wymieniony jako autor. Ireland uznał, że nie ma już powodu, aby ukrywać nazwisko Chambersa^{[potrzebny przypis]} .