Samuel Bronowski

‏שמואל ברונובסקי‎

Data i miejsce urodzenia	17 lutego 1907 Piotrków Trybunalski
Data i miejsce śmierci	5 marca 1975 Tel Awiw
Zawód, zajęcie	prawnik
Odznaczenia

Samuel Bronowski, także Symcha lub Stefan Bronowski (hebr. ‏שמואל ברונובסקי‎, ur. 17 lutego 1907 w Piotrkowie, zm. 5 marca 1975 w Tel Awiwie) – polski i izraelski prawnik oraz urzędnik.

Urodził się jako Symcha Bronowski, był synem kupca Chaskiela Bronowskiego i Chai Perly z Żarskich. Jego rodzina mieszkała w Piotrkowie przy ulicy Kaliskiej 26^[1]. Miał starszego brata, Abrama (ur. 1901), razem z którym angażował się w działalność Komunistycznego Związku Młodzieży Polski^[2]. W rodzinnym mieszkaniu organizowane były spotkania działaczy komunistycznych, podczas jednego z nich policja aresztowała Eleazara Grünbauma(inne języki), syna Izaaka^[2].

Od 1920 roku uczęszczał do gimnazjum Towarzystwa Żydowskich Szkół Średnich w Piotrkowie. W 1926 roku zdał maturę^[1]. W 1927 roku został przyjęty na Wydział Prawny Uniwersytetu Warszawskiego^[2], w tym samym roku zmienił imię na Symcha-Samuel^[3]. Studia ukończył w 1934 roku, a 13 marca 1936 roku został aplikantem sądowym w Okręgu Sądu Apelacyjnego w Warszawie, następnie został delegowany do pracy w Sądzie Okręgowym w Łodzi^[3]. W czerwcu 1939 roku zdał egzamin sędziowski^[3][4].

Podczas II wojny światowej przebywał w Łodzi. W listopadzie 1939 roku wziął ślub z Marią Pińczuk. Po utworzeniu getta łódzkiego zamieszkał wraz z rodziną przy ulicy Brzezińskiej 33. W getcie pracował w administracji żydowskiej, do grudnia 1940 roku pełnił funkcję kierownika Sekcji Statystycznej^[5][6], następnie został przeniesiony do pracy w Sądzie^[6] i został przewodniczącym Wydziału Karnego^[7], funkcję tę pełnił do maja 1941 roku^[8]. Kierował także Sądem Przyspieszonym^[9].

W nocy z 12 na 13 maja 1941 roku został aresztowany pod zarzutem przyjmowania łapówek, według samego Bronowskiego spowodowane to było sporami wewnętrznymi i jego negatywnym stosunkiem do Chaima Rumkowskiego^[8], Piotr Litka, Zdzisław Lorek i Grzegorz Pawlikowski podają, że został aresztowany na polecenie Rumkowskiego^[4]. Po aresztowaniu został osadzony w obozie pracy przymusowej w Poznaniu, w sierpniu 1943 roku został wysłany do Auschwitz-Birkenau, dokąd przybył 23 sierpnia, nadano mu numer obozowy 138228^[8]. W Auschwitz przebywał około dwóch tygodni, następnie skierowano go do podobozu Neu-Dachs w Jaworznie. Zbiegł w okolicach Opola podczas ewakuacji obozu w styczniu 1945 roku^[4], dotarł do Blachowni Śląskiej^[8]. Jego żona w sierpniu 1944 roku została wywieziona z getta łódzkiego do Auschwitz, następnie przebywała w KL Stutthof, a w 1945 roku trafiła do Lauenberg^[10].

Od 6 lutego do 6 kwietnia 1945 roku był kierownikiem I Wydziału Miejskiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Łodzi, dzięki pomocy Szymona Rogozińskiego otrzymał przydział na mieszkanie przy ulicy Andrzeja 31. 14 kwietnia 1945 roku objął funkcję referendarza Ministerstwa Aprowizacji i Handlu, a 30 kwietnia funkcję pełnomocnika ministerstwa na obszar województwa łódzkiego, funkcję tę pełnił do 30 października 1945 roku^[10]. 4 sierpnia 1945 roku minister sprawiedliwości Henryk Świątkowski mianował go asesorem sądowym w Okręgu Sądu Apelacyjnego w Warszawie, stanowisko to objął 2 listopada tego samego roku^[10].

24 stycznia 1946 roku Leon Chajn mianował go podprokuratorem i delegował go do Prokuratury Sądu Specjalnego w Łodzi, gdzie pracował do 16 listopada 1946 roku^[11]. Został wówczas oddelegowany do śledztwa w sprawie działalności obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem, prowadzonego przez Władysława Bednarza i Juliana Leszczyńskiego. Oprócz Bronowskiego do śledztwa oddelegowano także asesor Sabinę Krzyżanowską^[4][11]. Wraz z Bednarzem brał udział m.in. w wizji lokalnej na terenie poobozowym oraz oględzinach odnalezionego w Kole samochodu, który uznano za odnalezioną mobilną komorę gazową^[11][12]. Brał także udział w oględzinach materiałów przekazanych przez Centralną Żydowską Komisję Historyczną oraz przesłuchiwał świadków w Kole, m.in. Augusta Piellę i Jana Oliskiewicza^[11][12]. 24 czerwca 1946 roku był świadkiem w procesie Arthura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym^[4], brał także udział w procesie Hansa Biebowa^[11].

1 kwietnia 1948 roku prezydent Bolesław Bierut mianował go wiceprokuratorem Sądu Okręgowego w Łodzi. Od 27 kwietnia tego samego roku był zastępcą przewodniczącego Komisji Dyscyplinarnej przy Prokuraturze Sądu Apelacyjnego w Warszawie^[13]. 25 maja 1948 roku złożył wniosek o przeniesienie na stanowisko sędziego Sądu Okręgowego w Łodzi^[13], który został odrzucony. 2 września 1949 roku wystąpił o zwolnienie ze stanowiska wiceprokuratora, został zwolniony 27 grudnia tego samego roku^[14]. 30 lipca 1951 roku ponownie złożył wniosek o przeniesienie na stanowisko sędziego, do którego pozytywne opinie wystawili Seweryn Mariański i Adam Wende. Wniosek ponownie nie został jednak przyjęty^[14]. Od lipca 1950 pracował jako radca prawny Centralnego Zarządu Przemysłu Filmowego i Centralnego Zarządu Remontów Budowlanych i Energetycznych^[15].

W grudniu 1957 roku wraz z żoną, córką Haliną (ur. 1946) i synem Jerzym (ur. 1948) wyjechał do Izraela. Najpierw pociągiem przez Wiedeń udali się do Neapolu, skąd statkiem, 8 stycznia 1958 roku dotarli do Hajfy^[15]. Zamieszkał w Ramat Gan, początkowo nie miał stałej pracy i podejmował jedynie prace dorywcze, rodzinę utrzymywała jego żona, krawcowa. Angażował się w życie emigrantów z Polski. W listopadzie i grudniu 1958 roku oraz styczniu 1959 roku złożył relacje w Jad Waszem^[15]. Uzyskał nostryfikację dyplomu i otworzył kancelarię prawną w Tel Awiwie, która zajmowała się m.in. odszkodowaniami za II wojnę światową^[15].

Zmarł 5 marca 1975 roku, został pochowany na cmentarzu Kirjat Sza’ul^[16]. Jego żona zmarła 22 stycznia 1992 roku^[17]. Jego syn, Jerzy (Joram)(inne języki), został dziennikarzem gazety „Ha-Arec”^[18], współpracował także z „Gazetą Wyborczą”^[17].

• Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 (1947)^[13]

• PiotrP. Litka PiotrP., ZdzisławZ. Lorek ZdzisławZ., GrzegorzG. Pawlikowski GrzegorzG., Śledztwo sędziego Władysława Bednarza w sprawie niemieckiego obozu zagłady Kulmhof, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”, 14, Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2018, s. 334-353, ISSN 1895-247X [dostęp 2026-01-25] .
• GrzegorzG. Pawlikowski GrzegorzG., Samuel Bronowski (1907–1975), 2022, s. 143-158, DOI: 10.15584/polispol.2022.3.11, ISSN 1732-9639 [dostęp 2026-01-25] .
• AdamA. Sitarek AdamA., „Otoczone drutem państwo”. Struktura i funkcjonowanie administracji żydowskiej getta łódzkiego, Łódź: Instytut Pamięci Narodowej, 2018, ISBN 978-83-8098-363-2 .