Seuthopolis

Σευθόπολις

Model fragmentu miasta; część wystawy w muzeum historycznym w Kazanłyku
Państwo	Bułgaria
Miejscowość	Kazanłyk
Dane historyczne
Okres	Starożytność
Datowanie	koniec IV wieku p.n.e.
Kultura	Trakowie
Funkcja	reprezentacyjno-religijna
Badania
Odkrycia	pozostałości miasta zbudowanego według zasad greckiej urbanistyki
Położenie na mapie Bułgarii Seuthopolis
42°37′05″N 25°18′20″E/42,618056 25,305556
Multimedia w Wikimedia Commons

Seuthopolis (stgr. Σευθόπολις), także: Seutopolis – starożytne miasto trackie założone pod koniec IV wieku p.n.e. przez króla Seutesa III, położone w pobliżu współczesnego Kazanłyku w Bułgarii. Stanowiło ono reprezentacyjną rezydencję władcy, a zarazem ośrodek kultu religijnego, zaplanowaną i wzniesioną w krótkim czasie według zasad greckiej urbanistyki. Miasto o powierzchni ok. 5 ha miało pięcioboczny zarys, czytelny podział na kwartały z zabudową mieszkalną, agorę, rozwinięty system wodno‑kanalizacyjny oraz świątynie Dionizosa i bóstw trackich. Zniszczone w III wieku p.n.e. i zasypane materiałem naniesionym przez rzekę Tundżę, zostało ponownie odkryte dopiero w trakcie prac przy budowie zapory w latach 1948–1954.

Ruiny miasta odkryte zostały podczas budowy zapory wodnej w 1948 i były badane do 1954. W tym okresie zespół badawczy kierowany przez prof. Dimityra P. Dimitrowa(inne języki) zbadał ruiny starożytnego miasta oraz trzy duże kurhany z jego nekropoli. Po zakończeniu budowy zapory ruiny znalazły się pod wodami sztucznego zbiornika Koprinka^[1][2].

Mimo starań lokalnych władców w IV wieku p.n.e., Tracja pozostawała pod silnym wpływem Macedonii, zwłaszcza po śmierci Aleksandra Wielkiego w 323 roku p.n.e., kiedy to jego generałowie, znani jako diadochowie, rywalizowali o kontrolę nad regionem. Seutes III, choć początkowo sprzeciwiał się siłą macedońskiej dominacji (323 p.n.e., 314 p.n.e.), ostatecznie w 306 p.n.e. uznał zwierzchnictwo Lizymacha, jednego z diadochów, co pozwoliło mu zachować pewną autonomię w ramach szerszego kontekstu politycznego^[3][4].

Nie jest znana ani dokładna data śmierci Seutesa III, ani dokładna data rozpadu jego wątłego królestwa^[5]. W 279 p.n.e. ziemie trackie najechała grupa 20 tys. Celtów, która w początkowej fazie najazdu stosowała taktykę gwałtownych i niespodziewanych napadów^[6].

Nazwa miasta pochodzi od imienia jego założyciela. Założone zostało bowiem przez trackiego króla Seutesa III pod koniec IV wieku p.n.e., prawdopodobnie po zawarciu pokoju przez diadochów w 311 roku p.n.e.^[7]

Seuthopolis powstało na miejscu wcześniejszej urfortyfikowanej rezydencji królewskiej. Położone było na małym półwyspie, otoczonym od zachodu i południa przez rzekę Tundżę, zaś od wschodu miasto ochraniała rzeka Goljama Warowita, która jednocześnie była dopływem Tundży^[8].

Pałac królewski, o wymiarach 40 × 17 m^[10], stanowił oddzielny zespół, zdobiony kolumnadą. Większą część całej budowli zajmowała sala audiencjonalna, a obok niej znajdowały się wnętrza mieszkalne. Ściany pomieszczeń były bogato zdobione freskami. Pałac był otoczony dodatkowymi murami^[9].

Wokół pałacu zbudowane zostało miasto według zasad greckiej urbanistyki, na podobieństwo greckich polis – miało kształt pięcioboczny, dzieliło się na kwartały z zabudową mieszkalną, które rozdzielone były przez ulice o szerokości 3-4 metrów. Miało agorę (50 × 50 m^[11]), studnię, system kanalizacyjny oraz świątynie poświęcone Dionizosowi i bogom trackim. Ścieki były odprowadzane bezpośrednio do rzeki przez otwory odpływowe w murach obronnych^[12]. Ulice były brukowane^[11].

Domy postawione były na kamiennych fundamentach, a ściany wykonane były z cegły suszonej na słońcu^[9]. Liczba domów była niewielka – dominowały rezydencje możnych Traków, którzy zamieszkiwali wewnątrz murów obronnych, podczas gdy ludność pracująca w rolnictwie mieszkała poza murami^[11].

Całość otaczał mur kamienny o około 2-metrowej^[13] grubości z wieżami; do miasta prowadziły trzy bramy^[12]. Za murem leżało rozległe podgrodzie oraz cmentarz, na którym odkryto 7 ceglanych grobowców^[1].

Tak zwana „wielka inskrypcja” z Seuthopolis to wyryty na marmurowej steli tekst w języku greckim, odkryty w pałacowym sanktuarium Wielkich Bogów Samotrackich. Utrwala on uroczystą przysięgę królowej Bereniki i jej synów, na mocy której tajemniczy Epimenes, wraz z całym majątkiem, zostaje oddany na dożywocie pod opiekę i zwierzchnictwo władcy Spartokosa, z gwarancją osobistego bezpieczeństwa i nienaruszalności mienia. Przez długi czas postać Epimenesa budziła liczne spekulacje, lecz współczesne badania wskazują, że nie był on ani dowódcą wojskowym, ani zakładnikiem, lecz wysoko wykwalifikowanym specjalistą, najpewniej lekarzem Seutesa III. Szczególnie wymowne jest sformułowanie, że Seutes przekazuje Epimenesa „będąc w dobrym zdrowiu” – niezwykle rzadkie w tego typu aktach prawnych i sugerujące zawodowy, medyczny charakter tej zależności^[14][15].

Seuthopolis jawi się przede wszystkim jako niewielki ośrodek o silnie reprezentacyjnym i religijnym charakterze, a nie jako pełnowymiarowe, produkcyjno‑handlowe polis. Miasto, liczące według szacunków ok. 50–60 rodzin z kręgu trackiej arystokracji, miało regularny, hellenistyczny układ i niemal jednakowe domy, co sugeruje względną równość statusu właścicieli, ale zarazem brak rozwiniętych funkcji gospodarczych i przemysłowych wewnątrz murów – ślady takich aktywności stwierdzono głównie poza obwodem obronnym^[16].

Seuthopolis, mimo że często określane w literaturze jako „królewskie miasto” Seutesa i przeciwstawiane klasycznemu polis greckiemu, w świetle nowszych analiz nie wydaje się być główną, strategiczną siedzibą władzy. Rezydencja w północno‑wschodnim narożniku, interpretowana wcześniej jako umocniona rezydencja królewska i miejsce ostatniej obrony, położona jest w najbardziej narażonej części miasta, co podważa jej funkcję militarną. Sam fakt założenia niewielkiego ośrodka w nizinie stoi w sprzeczności z antycznymi zaleceniami dla monarchii, preferującymi ośrodki z akropolem w terenie górzystym. Główny ośrodek władzy Seutesa można raczej lokować w pobliskich górach Haemus, w okolicy bogatej nekropoli kurhanowej, w sąsiedztwie strategicznej przełęczy Szipka, a Seuthopolis mogło być raczej produktem porozumienia z Lizymachem – nowoczesnym, hellenistycznym polis, a nie faktyczną stolicą królestwa^[17].

Centralna agora Seuthopolis zajmowała obszar dwóch insul, co przy niewielkich rozmiarach miasta dawało wysoki wskaźnik powierzchni placu do powierzchni całego ośrodka (ok. 1:16, wobec typowych 1:35–1:40 w miastach hellenistycznych). Część badaczy (np. Rabadjiew, 2023), opierając się na rozmiarach placu i wybranych wynikach badań archeologicznych, podkreśla przede wszystkim jego reprezentacyjny charakter i stosunkowo ograniczoną, w porównaniu z klasycznymi polis, funkcję targową. W tym ujęciu agora jest wyrazem przejęcia greckich modeli urbanistycznych i demonstracji prestiżu, o czym świadczy m.in. wzmianka o wystawieniu obok ołtarza Dionizosa egzemplarza traktatu. W połączeniu z fortyfikacjami, regularną siatką ulic i hellenistyczną zabudową mieszkaniową świadczy to o celowej imitacji wzorców polis, przy jednoczesnym zachowaniu lokalnej, trackiej treści politycznej i religijnej^[18].

Równolegle inne współczesne interpretacje (np. Nankow, 2019), oparte na analizie koncentracji drobnych monet oraz znalezisk wag i naczyń miarowych, akcentują rolę agory i jej otoczenia jako miejsca codziennego handlu detalicznego, związanego z drobnymi transakcjami, typowymi dla lokalnego rynku miejskiego. Wskazują one, że agora Seuthopolis łączyła funkcje polityczno-reprezentacyjne z praktycznymi funkcjami gospodarczymi^[19].

Z punktu widzenia badań nad użyciem języka greckiego w trackim interiorze, Seuthopolis uchodzi dziś za jedno z kluczowych stanowisk. W mieście tym odkryto kilka inskrypcji kamiennych, a także liczne graffiti na naczyniach lokalnych i importowanych, wszystkie zapisane alfabetem greckim. Świadczą one nie tylko o znajomości języka greckiego, lecz także o stosowaniu greckich systemów liczb i miar, co sugeruje, że greka pełniła funkcję języka urzędowego w kancelarii królewskiej oraz praktycznego narzędzia codziennej komunikacji. Wielu badaczy (np. Nankow, 2012) wiąże to z procesami hellenizacji inicjowanymi przez tracką elitę, która najpewniej była dwujęzyczna, jednak coraz częściej podkreśla się również rolę napływowej ludności. Część greckich graffiti, zwłaszcza na naczyniach importowanych, interpretuje się jako ślady obecności obcych, prawdopodobnie greckich kupców i rzemieślników, podobnie jak w pobliskim emporion Pistiros. W efekcie greka w Seuthopolis bywa postrzegana nie tylko jako wyraz politycznej hellenizacji, lecz także jako lingua franca używana w wieloetnicznym środowisku miejskim, w którym współistnieli Trakowie i cudzoziemcy^[20].

Solidna tracka forteca została zburzona w III wieku p.n.e. przy użyciu machin oblężniczych, których kamienne pociski znaleziono rozrzucone w pobliżu murów obronnych. Miasto zostało zdobyte, spalone i splądrowane. Pod koniec III wieku p.n.e. mocny wylew rzeki Tundży zasypał miasto piaskiem i żwirem, co doprowadziło do ostatecznego opuszczenia Seuthopolis. Miasto funkcjonowało przez około 100 lat^[1].

W 2005 r. architekt Żeko Tilew zaproponował budowę wokół stanowiska okrężnej zapory oddzielającej je od wody, aby umożliwić dostęp do miasta, wykorzystując istniejącą dokumentację wykopaliskową i zachowane na dnie zbiornika mury. Oddzielone od wody starożytne miasto miałoby być udostępnione turystom, którzy dopływaliby łodziami do jego murów, a następnie zjeżdżali w dół za pomocą czterech panoramicznych wind. Projekt jest popierany przez lokalne władze, postrzegany jako element rozwoju turystyki kulturowej w regionie Doliny Trackich Królów. Jego realizacja zależy od pozyskania finansowania szacowanego na dziesiątki milionów euro^[21][22].

Szczyt Sevtopolis(inne języki) na Greenwich Island w archipelagu Szetlandów Południowych został nazwany na cześć miasta^[23].

• Grobowiec Seutesa III
• Grobowiec tracki w Kazanłyku
• Skarb panagiurski

• Iwan Wenedikow, Todor Gerasimow: Sztuka Tracka. Warszawa: Arkady, 1978.
• Christo Danow: Trakowie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987. ISBN 83-01-06121-9.
• Encyklopedia sztuki starożytnej, praca zbiorowa, WAiF i Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 525, ISBN 83-01-12466-0 (PWN), ISBN 83-221-0684-X (WAiF).
• Jean-Luc Martinez, Alexandre Baralis, Néguine Mathieux, Milena Tonkova, Totko Stoyanov: L'épopée des rois thraces : des guerres médiques aux invasions celtes, 479-278 av. J.-C. : découvertes archéologiques en Bulgarie. Paris: Musée du Louvre, 2015. ISBN 978-2-35031-498-3. (fr.).
• Jeffrey Spier, Timothy Potts, Sara Cole, Margarit Damyanov, Zosia Archibald, Christo Popov, Julia Tzetkova, Matthew Sears: Ancient Thrace and the Classical World: Treasures from Bulgaria, Romania, and Greece. Los Angeles: J. Paul Getty Museum, 2024. ISBN 978-1-60606-940-0. (ang.).
• Olga Ignatowska. Dolina Trackich Królów. „Archeologia Żywa”. 1 (95), s. 71-75, styczeń – marzec 2025. Wrocław: Instytut Badań Historycznych i Krajoznawczych. ISSN 1426-7055. 

• Projekt odzyskania Seuthopolis autorstwa bułgarskiego architekta Tilewa z mapą miasta i zdjęciami z wykopalisk (plik.pdf) (ang. • bułg.).