Space Exploration Technologies Corporation

Siedziba główna firmy w Starbase w Teksasie
Państwo	Stany Zjednoczone
Stan	Teksas
Siedziba	Starbase
Data powstania	14 marca 2002[1]
Forma prawna	spółka akcyjna
Prezes	Elon Musk (CEO, przewodniczący, CTO)
Dyrektor	Gwynne Shotwell (prezes, COO)
Przewodniczący rady nadzorczej	Elon Musk
Udziałowcy	Elon Musk Trust (42% kapitału własnego; 79% głosów)[2]
Numer rejestru	3500808
Zatrudnienie	~15 000 (2024)[3]
ISIN	US84615Q1031
Symbol akcji	NASDAQ: SPCX
Dane finansowe (2024)
Przychody	13,1 mld USD[4]
Wynik operacyjny	4,5 mld USD[5]
brak współrzędnych
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Strona internetowa

Space Exploration Technologies Corporation (znane także jako SpaceX) – amerykańskie przedsiębiorstwo przemysłu kosmicznego z siedzibą w ośrodku rozwojowym Starbase w miejscowości Starbase w stanie Teksas^[6]. Założone w 2002 roku przez Elona Muska, SpaceX zajmuje się opracowywaniem rakiet nośnych wielokrotnego użytku, załogowych lotów kosmicznych oraz budową konstelacji satelitarnej Starlink. W połowie lat 20. XXI wieku była największym na świecie dostawcą usług wynoszenia ładunków użytecznych w przestrzeń kosmiczną, przewyższając pod względem liczby startów zarówno komercyjnych konkurentów, jak i narodowe agencje kosmiczne^[7]. SpaceX ściśle współpracuje z NASA oraz Siłami Zbrojnymi Stanów Zjednoczonych w ramach kontraktów rządowych^[8]. W transakcjach sprzedaży udziałów z grudnia 2025 roku spółkę wyceniono na około 800 miliardów dolarów^[9]. Zadebiutowała na giełdzie NASDAQ 12 czerwca 2026 roku. Cena akcji na otwarciu wynosiła 150 dolarów za sztukę przy wyemitowanych 555,6 mln akcji.^[10]

Celem Muska przy zakładaniu firmy było obniżenie kosztów lotów kosmicznych oraz stworzenie podstaw przyszłej kolonizacji Marsa. Po pierwszym orbitalnym locie rakiety Falcon 1 w 2008 roku^[11] firma rozwinęła rakietę Falcon 9 i statek Dragon, realizując kontrakty NASA na zaopatrzenie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, a od 2015 roku z powodzeniem odzyskuje i ponownie wykorzystuje pierwsze stopnie swoich rakiet.

Sukcesy te pozwoliły firmie zdywersyfikować źródła dochodu. Uruchomiona w 2019 roku konstelacja Starlink stała się jej głównym źródłem przychodów^[12], a od 2020 roku SpaceX wykonuje załogowe loty statkiem Dragon 2 dla NASA i klientów prywatnych. Równolegle rozwija największą rakietę nośną w historii, Starship, która według założeń firmy ma być w pełni wielokrotnego użytku i dalej obniżyć koszty startów, oraz projektuje lądownik księżycowy dla programu Artemis NASA^[13]. Przychody SpaceX w 2024 roku szacowano na ponad 10 miliardów dolarów^[14].

SpaceX została założona w 2002 r. przez Elona Muska, współtwórcę firm Zip2 oraz PayPal i prezesa Tesla Motors^[15]. Fundusze uzyskane z poprzednich projektów Musk zainwestował w technikę kosmiczną. Zdecydował się na budowę rakiet, które znacząco zmniejszą koszty wynoszenia ładunków w przestrzeń kosmiczną. Cel ma zostać osiągnięty przez wielokrotne użycie stopni rakiety po ich odzyskaniu (zautomatyzowane lądowanie na lądzie lub statku) oraz przez użycie sprawdzonych i tanich technologii oraz seryjnej produkcji. W listopadzie 2005 r. SpaceX zatrudniało 160 osób^[16]. W 2010 r. było to już 1180 pracowników^[17], w maju 2012 r. 1800^[18], a na początku 2013 roku prawie 3000 osób^[19]. W 2015 roku liczba zatrudnionych osiągnęła 5000^[20].

Do najważniejszych osiągnięć SpaceX należą pierwsze w historii dokonania przedsiębiorstwa prywatnego: wyniesienie na orbitę rakiety na paliwo ciekłe (Falcon 1, 2008)^[11] i umieszczenie na niej satelity (2009), odzyskanie statku kosmicznego z orbity (kapsuła Dragon, 2010), dostarczenie ładunku na Międzynarodową Stację Kosmiczną (2012) oraz wysłanie na nią astronautów (misja Demo-2, 2020)^[21]. W 2015 roku firma jako pierwsza posadziła pierwszy stopień rakiety orbitalnej na lądzie, w 2016 roku na platformie morskiej, a w 2017 roku ponownie wykorzystała odzyskany stopień, otwierając erę rakiet wielokrotnego użytku^[22].

Pierwszą rakietą SpaceX był lekki, dwustopniowy Falcon 1, napędzany w pierwszym stopniu silnikiem Merlin 1, a w drugim mniejszym Kestrelem. Po trzech nieudanych próbach, w czwartym locie w 2008 roku, jako pierwsza prywatnie sfinansowana rakieta na paliwo ciekłe osiągnął orbitę^[11]. Po pięciu lotach został wycofany na rzecz większego Falcona 9. Zapowiadane warianty pośrednie Falcon 1e i Falcon 5 nigdy nie weszły do użytku.

Falcon 9 to dwustopniowa rakieta napędzana silnikami Merlin 1 na naftę i ciekły tlen, podstawowy pojazd firmy, wynoszący satelity oraz statki Dragon. Pierwszy lot odbył się w 2010 roku, a kolejne wersje (v1.0, v1.1, v1.2 „Full Thrust” i obecna Block 5) stopniowo zwiększały ciąg, udźwig i przystosowanie do wielokrotnego użytku. Pierwszy stopień Falcona 9 jest odzyskiwany przez pionowe lądowanie na lądzie lub na morskiej platformie, a następnie używany ponownie, co znacząco obniżyło koszt startów^[22].

Najcięższą rakietą rodziny jest Falcon Heavy, złożona z trzech połączonych pierwszych stopni Falcona 9 (łącznie 27 silników Merlin). Jej pierwszy lot odbył się w 2018 roku, a na niską orbitę okołoziemską może wynieść kilkadziesiąt ton ładunku^[23].

Statek kosmiczny, którego głównym zadaniem jest dostarczanie zaopatrzenia na Międzynarodową Stacją Kosmiczną (ISS). Pierwszy zakontraktowany lot do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej w ramach programu COTS odbył się w październiku 2012 r. Dragon składa się z hermetycznej kapsuły oraz członu bagażowego.

2 marca 2019 roku odbył się pierwszy testowy lot na ISS (DM-1) załogowej wersji kapsuły, nazwanej Crew Dragon. W trakcie tego testu zamiast astronautów na pokładzie znajdował się manekin o imieniu Ripley^[24].

Pierwszą załogową misją statku Dragon była Demo-2, która wystartowała 30 maja 2020 roku, po wcześniejszym przełożeniu startu z powodu warunków pogodowych. Astronauci Douglas Hurley i Robert Behnken następnego dnia zadokowali do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, a wynoszący ich Falcon 9 wylądował na morskiej platformie. Był to pierwszy załogowy lot orbitalny przeprowadzony przez przedsiębiorstwo prywatne^[21].

Starship jest to rozwijany projekt superciężkiego statku kosmicznego^[25]. System ma być w pełni wielokrotnego użytku i ma pozwolić ludziom na dotarcie na Marsa, a także pomóc w szybszym przemieszczaniu się pomiędzy odległymi miastami na Ziemi. Starship to dwustopniowy pojazd kosmiczny o łącznej wysokości 121 m i średnicy 9 m. Do budowy obu stopni pojazdu zamiast włókna węglowego użyta została stal nierdzewna. Jego udźwig na niską orbitę okołoziemską ma wynieść co najmniej 100 t. Oba stopnie statku są zasilane silnikami Raptor.

W 2019 roku na terenie prywatnego kosmodromu firmy SpaceX w miejscowości Boca Chica w Teksasie, dokonano pierwszych testowych lotów prototypu statku, nazwanego Starhopper (ang. hopper – skoczek), najwyższy lot osiągnął wysokość 150 m^[26]. W kolejnych latach na terenie zakładu w Boca Chica budowano i testowano serię coraz większych prototypów, z których część ulegała zniszczeniu podczas prób.

Program rozwoju osiągnął kilka kamieni milowych w 2024 roku. Podczas trzeciego lotu testowego po raz pierwszy statek osiągnął oczekiwaną trajektorię, a podczas czwartego lotu testowego w czerwcu 2024 roku oba stopnie statku po raz pierwszy osiągnęły kontrolowane wodowanie^[27].

Mimo tych osiągnięć program notował także liczne niepowodzenia i opóźnienia. W 2025 roku kolejne loty testowe drugiego stopnia kończyły się utratą pojazdu, a jeden z prototypów eksplodował podczas naziemnych prób przed planowanym lotem. Według serwisu Spaceflight Now firma wielokrotnie nie dotrzymywała założonych terminów programu, co wpłynęło także na powiązany z lądownikiem Starship harmonogram programu Artemis NASA^[28].

Starlink to system satelitarnego dostępu do internetu, oparty na konstelacji satelitów na niskiej orbicie okołoziemskiej. Komercyjne usługi uruchomiono w 2020 roku, a w kolejnych latach konstelacja rozrosła się do największej w historii. W 2026 roku obejmowała ponad 7,5 tysiąca aktywnych satelitów, a pod koniec 2025 roku z usługi korzystało ponad 9 milionów abonentów w ponad 100 krajach^[9]. Starlink stał się głównym źródłem przychodów SpaceX, finansującym rozwój rakiety Starship^[29]. Na bazie Starlinka powstał także przeznaczony dla instytucji rządowych i wojska system Starshield.

Silnik jednokomorowy, napędzany mieszaniną ciekłego tlenu i kerozyny (RP-1). Przystosowany jest do wielokrotnego użytku. Jest stosowany w rakietach Falcon 1, Falcon 9 i Falcon Heavy^[22].

W 2012 r., Elon Musk oświadczył, że SpaceX będzie rozwijało silnik Raptor, wykorzystujący ciekły metan jako paliwo. Jedną z zalet metanu, dla realizacji lotów na Marsa, ma być możliwość wytworzenia go z surowców dostępnych na Marsie (z wodoru zawartego w wodzie i dwutlenku węgla) używając reakcji Sabatiera. Silniki wykorzystujące metan mogą uzyskiwać większy ciąg niż silniki używające RP-1 (nafty) z tej samej ilości paliwa, co wyraża się poprzez wyższy impuls właściwy. W styczniu 2016, SpaceX uzyskało dotację 33,6 mln USD na zbudowanie prototypu silnika Raptor do 2018 r^[30]. Pierwsze statyczne testy silnika zostały przeprowadzone we wrześniu 2016 roku. W 2019 roku odbyły się pierwsze próbne loty z użyciem silnika Raptor^[31].

Grasshopper, którego program SpaceX ogłosiło w 2011 roku^[32], był demonstratorem technologii odzyskiwania pierwszego stopnia rakiety przez pionowe lądowanie na własnych silnikach, mającym obniżyć koszty lotów. Zbudowany z elementów Falcona 9 i silnika Merlin 1D, w latach 2012–2013 wykonał serię udanych lotów testowych, osiągając wysokość do 744 metrów. Prace kontynuowano w 2014 roku przy użyciu pojazdu F9R Dev1, który uległ zniszczeniu podczas jednego z testów^[33].

W ramach współpracy w konsorcjum Stratolaunch Systems, które w 2011 r. rozpoczęło prace nad nowym systemem transportu kosmicznego, SpaceX miało opracować wielostopniową rakietę nośną wynoszoną uprzednio do stratosfery przez gigantyczny samolot^[34]. Miał to być wariant rakiety Falcon 9. Rakieta miała startować z wysokości około 10 kilometrów, zabierając na niską orbitę okołoziemską ładunek o masie ponad 6 ton. Początkowo planowane było dostarczanie na orbitę wyłącznie ładunków bezzałogowych, lecz z czasem Stratolaunch Systems zamierza wynosić również załogowe statki kosmiczne. Pierwsze loty testowe miały odbyć się w 2016 r. Jednak w listopadzie 2012 r. SpaceX wycofało się z tego projektu^[35].

W 2010 roku Elon Musk ogłosił, że dalekosiężnym celem SpaceX jest załogowa wyprawa na Marsa i budowa stałej kolonii^[36]. Wczesne koncepcje pojazdów marsjańskich, obejmujące m.in. rakiety Falcon X i Falcon XX oraz silnik Merlin 2, zostały zarzucone. Od drugiej połowy lat 10. XXI wieku zamierzenie to wiązane jest z rakietą Starship, która ma umożliwić transport na powierzchnię Marsa około 100 osób lub 100 ton ładunku^[25]. Napędzające ją silniki Raptor zasilane są ciekłym metanem, który teoretycznie można wytwarzać z surowców dostępnych na Marsie.

SpaceX bywa wskazywany jako przedsiębiorstwo, które przekształciło rynek startów orbitalnych. Dzięki odzyskiwaniu i ponownemu użyciu rakiet firma istotnie obniżyła koszt wynoszenia ładunków na orbitę i zdobyła przeważającą część rynku startów komercyjnych, skłaniając konkurentów, takich jak United Launch Alliance, Arianespace i Blue Origin, do prac nad własnymi rakietami częściowo wielokrotnego użytku^[37].

Działalność SpaceX wiąże się z licznymi sporami. Amerykańska Federalna Administracja Lotnictwa (FAA) wielokrotnie nakładała na firmę kary za naruszenia procedur startowych, a Elon Musk publicznie zarzucał regulatorowi nadmierną biurokrację^[38]. Budowa i eksploatacja ośrodka Starbase w Teksasie wywołała zastrzeżenia środowiskowe. Firma otrzymała kary za naruszenia przepisów o czystości wód, a organizacje ekologiczne wskazywały na zniszczenia siedlisk dzikiej przyrody po nieudanych startach Starship^[39]. Przedmiotem sporów są też stosunki pracownicze. Amerykańska Krajowa Rada ds. Stosunków Pracy (NLRB) zarzuciła firmie bezprawne zwolnienie ośmiu pracowników, którzy skrytykowali kulturę organizacyjną i zachowanie Muska^[40]. Krytykę budzi również silne uzależnienie firmy od osoby Elona Muska oraz wykorzystywanie Starlinka w konfliktach zbrojnych.

Komentatorzy zwracają uwagę na powtarzający się rozdźwięk między zapowiedziami firmy a ich realizacją, zwłaszcza w odniesieniu do deklarowanych terminów. Przedstawiając w 2016 i 2017 roku plany kolonizacji Marsa, Musk zakładał wysłanie bezzałogowych lądowników w 2022 roku oraz lotów załogowych w 2024 roku, sam określając te daty jako „aspiracyjne”^[41]. Żaden z tych terminów nie został dotrzymany, a datę pierwszej misji na Marsa w kolejnych latach wielokrotnie przesuwano. Według The Planetary Society harmonogramy SpaceX bywały opóźnione średnio o około dwa lata^[41]. Ogłoszony w 2017 roku pomysł wykorzystania pojazdu Starship do transportu pasażerów między miastami na Ziemi, z czasem przelotu poniżej godziny, do połowy lat 20. XXI wieku pozostawał na etapie koncepcji i nie doczekał się realizacji^[42].

• Oficjalna strona SpaceX (ang.)