Staurogram (⳨), również krzyż monogramatyczny lub tau-rho – ligatura greckich liter tau (Τ) i rho (Ρ) – . Stosowany był wewnątrz greckiego wyrazu stauros (krzyż lub pal) w rękopisach Nowego Testamentu od około 175–250 roku do IV wieku^[1]. W późniejszych wiekach zaczął być używany jako chrystogram.

Tau-rho (znak ⳨), podobnie jak i chi rho (znak ⳩), ma przedchrześcijańskie pochodzenie. Można go znaleźć m.in. na monecie Heroda Wielkiego datowanej na 37 rok p.n.e.^[2] Znak ten w grece pełnił rolę skrótu „tr.”^[1]. Wiąże się to z powszechnym stosowaniem ligatur w świecie rzymskim.

Staurogram stosują następujące rękopisy greckiego Nowego Testamentu: Papirus Bodmer XIV-XV (Łk 23,21 [dwukrotnie]; 23,23; 24,20)^[3], Papirus Bodmer II, Chester Beatty I (datowane na lata 175–250)^[4] oraz ${\displaystyle {\mathfrak {P}}^{91}}$ w Dz 2,36^[5]. W IV wieku wyszedł z użycia, a słowo stauros zaczęto zapisywać w rękopisach poprzez zaliczany do nomina sacra skrót ΣΤΣ (STS).

Staurogram stosowany był również w koptyjskich rękopisach (np. P. Palau Rib. 182 z V wieku)^[6]. Stosuje go kodeks 059, pochodzi on jednak z około 400 roku i ze względu na późne pochodzenie nie odgrywa większej roli w dyskusji nad kształtem krzyża Chrystusa.

Według części uczonych, znak ⳨ stosowany w rękopisach biblinych przez chrześcijan z II–III wieku, mógł być symbolicznym wyobrażeniem Chrystusa na krzyżu^[1]. Według innych poglądów, mógł on dopiero wpłynąć na późniejsze wyobrażenia krzyża lub nie miał z nim związku, będąc tylko skrótem dwóch liter.

W późnym antyku i średniowieczu staurogramu zaczęto używać jako jednego z chrystogramów, czyli symboli Chrystusa.

Odkrycie staurogramu podało w wątpliwość zgłoszoną w 1877 roku hipotezę (Ethelbert W. Bullinger^[7][8]), akceptowaną też przez niektórych uczonych w XX wieku (William Edwy Vine^[9], Erich Dinkler)^[a], twierdzącą, że symbol „krzyża” pojawił się dopiero w czasach Konstantyna Wielkiego^[10].

Zobacz multimedia związane z tematem: Staurogram

• Chrystogram
• Stigma (litera)

• K. Aland, B. Aland: The Text of the New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism. przeł. Erroll F. Rhodes. Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, 1995, s. 202. ISBN 978-0-8028-4098-1. (ang.).
• Philip W. Comfort, David P. Barrett: The Text of the Earliest New Testament Greek Manuscripts. Wheaton, Illinois: Tyndale House Publishers Incorporated, 2001. ISBN 978-0-8423-5265-9.
• Larry W. Hurtado: The Earliest Christian Artifacts: Manuscripts and Christian Origins. Cambridge: William B. Eerdmans Publishing Company, 2006, s. 135–154. ISBN 978-0-8028-2895-8.
• Larry W. Hurtado: The Codex, the Nomina Sacra and the Staurogram. W: Stephen G. Wilson, Michel Desjardins: Text and artifact in the religions of Mediterranean antiquity. Wilfrid Laurier University Press, s. 279–282. ISBN 0-88920-356-3.