Surtshellir

Jedno z wejść do Surtshellir (1999)
Państwo	Islandia
Długość	1600 m
Położenie na mapie Islandii Surtshellir
64°47′03″N 20°43′40″W/64,784194 -20,727722
Multimedia w Wikimedia Commons

Surtshellir – jaskinia lawowa w polu lawowym Hallmundarhraun w zachodniej Islandii.

Nazwa jaskini Surtshellir pochodzi od Surtra, mitycznego olbrzyma, boga ognia, którego ogień zniszczy światy na koniec Ragnarök^[1] .

Surtshellir leży w polu lawowym Hallmundarhraun w regionie Borgarfjörður w zachodniej Islandii^[2] , w Zachodniej Strefie Wulkanicznej (ang. West Volcanic Zone, WVZ)^[3]. Hallmundarhraun – największe pole lawowe w zachodniej Islandii – powstało wskutek wypływu lawy z kraterów na krańcach Langjökull^[4]. Erupcja ta miała miejsce w pierwszych dziesięcioleciach X wieku^[4]. Na terenie pola znajduje się 20 jaskiń lawowych^[a][2] .

Surtshellir jest częścią systemu Surtshellir-Stefánshellir-Hulduhellir, który rozciąga się na ok. 5 km^[2] . Surtshellir liczy ok. 1,6 km długości, tworząc pojedynczy tunel wysoki na 10–15 m i szeroki na 9-13 m^[2] . Po ok. 90 m w sklepieniu jaskini znajduje się otwór^[5] . Po 250 m tunel, na wysokości ok. 5–6 m, przecinają dwa korytarze – Beinahellir i Vígishellir – gdzie znaleziono ślady bytności wikingów^[2] .

Według Stefánssona i Stefánsdóttr (2016) Surtshellir jest po raz pierwszy wzmiankowana w poemacie Hallmundarkviða w sadze Bergbúaþáttur^[6]. Następnie także w sagach Hellismannasaga i Sturlunga^[6]. Inne źródła podają, że pierwsza wzmianka o jaskini pochodzi z Landnámabók^[5] .

Surtshellir została po raz pierwszy zbadana w 1753 roku przez islandzkich przyrodników Eggerta Ólafssona (1726–1768) i Bjarniego Pálssona (1719–1779), którzy odnotowali w jaskini obecność połamanych kości, ułożonych w stos i opisali kryształy lodowe w jej dolnej części^[7].

W 1818 roku Surtshellir odwiedził szkocki misjonarz Ebenezer Henderson (1784–1858)^[7]. W latach 1835–1836 rysownik francuskiej wyprawy Josepha Paula Gaimarda (1796–1858) – Auguste Mayer (1805–1890) – wykonał cztery szkice jaskini^[7].

W 1860 roku dokładny opis jaskini sporządzili Wilhelm Thierry Preyer (1841–1897) i Ferdinand Zirkel (1838–1912), którzy odnotowali występowanie stalaktytów lawowych i pobrali próbki kosci^[7].

Na przestrzeni XIX i XX wieku jaskinia była regularnie odwiedzana, a odwiedzający zabierali ze sobą na pamiątkę kości i fragmenty formacji^[8]. Według Stefánssona i Stefánsdóttr (2016) z szacunkowych ok. 750–800 stalagmitów żaden się nie ostał^[9].

Pierwsze badania archeologiczne przeprowadzili w 2001 roku Kevin P. Smith, kustosz Haffenreffer Museum of Anthropology na Uniwersytecie Browna i Guðmundur Ólafsson, archeolog z Narodowego Muzeum Islandii^[5] . Przebadano wówczas stos kości w Vígishellir i odkryto pozostałości kamiennego muru z okresu Wikingów w korytarzu głównym^[5] . Kolejne prace prowadzono w latach 2012–2013, odnajdując koraliki w kolorach zielonym, niebieskim i żółtym, oraz ołowiane odważniki^[5] . W korytarzu Vígishellir odkryto również kamienną strukturę, kształtem przypominającą łódź^[2] .

Według Smitha w jaskini przeprowadzano rytuały mające na celu trzymanie Surtra z daleka lub też oddawanie czci bogu Frejrowi, oponentowi Surtra^[5] . Według Ólafssona natomiast jaskinia mogła być schronieniem dla banitów, jednakże nie ma jeszcze jasnej odpowiedzi do czego służyła^[5] .

• Barraclough, Eleanor: Embers of the Hands: Hidden Histories of the Viking Age. Profile, 2024. ISBN 978-1-78283-787-9. [dostęp 2024-12-23]. (ang.).
• Hróarsson, B., Jónsson S.. Lava caves in the Hallmundarhraun lava flow, West Iceland. „Proceedings of the 6th International Symposium on Volcanospeleology”, 1991. (ang.). 
• Patel, Samir S.. The Blackener’s Cave. Viking Age outlaws, taboo, and ritual in Iceland’s lava fields. „Archeology Magazine”, May/June 2017. Archaeological Institute of America. (ang.). 
• Smith, Kevin P., Guðmundur Ólafsson, and Albína Hulda Pálsdóttir. Ritual responses to catastrophic volcanism in Viking Age Iceland: Reconsidering Surtshellir Cave through Bayesian analyses of AMS dates, tephrochronology, and texts. „Journal of Archaeological Science”. 126 (article 105316), 2021. DOI: 10.1016/j.jas.2020.105316. (ang.). 
• Stefánsson, Árni B., Stefánsdóttr, Gunnhildur: International Symposium on Vulcanospeleology 2016: Surtshellir in Hallmundarhraun. Historical overview, exploration, memories, damage, an attempt to reconstruct its glorious past. 2016. [dostęp 2024-12-22]. (ang.).