Tojad

Tojad
Ilustracja
Tojad mocny
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

jaskropodobne

Rodzina

jaskrowate

Rodzaj

tojad

Nazwa systematyczna
Aconitum L.
Sp. Pl.: 532 (1753)[3]
Typ nomenklatoryczny

Aconitum napellus L.[4]

Synonimy
  • Anthora (DC.) Fourr.
  • Cammarum Fourr.
  • Lycoctonum Fourr.
  • Napellus Wolf
  • Nirbisia G.Don[3]
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku
Morfologia (tojad mocny)

Tojad (Aconitum L.) – rodzaj roślin z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae). Zwyczajowo bywa nazywany mordownikiem (z racji trujących właściwości). Liczy ponad 340 gatunków[3]. Centrum największego zróżnicowania rodzaju znajduje się we wschodniej Azji[5]. Większość gatunków występuje w strefie okołobiegunowej, poza tym na obszarach górskich[6]. Zasięg rodzaju obejmuje niemal całą Azję (bez południowej części kontynentu) i Europę (bez Islandii, Irlandii i wysp na Morzu Śródziemnym), w Ameryce Północnej tojady rosną w zachodniej części (od Alaski po północny Meksyk) oraz wschodniej (od Labradoru po Alabamę)[3]. Do polskiej flory należy 10 gatunków (i kilka mieszańców między nimi)[7].

Rośliny zawierają alkaloidy dwuterpenowe, od relatywnie nieszkodliwych po śmiertelnie trujące. Tojady znajdowały w efekcie zastosowanie jako trucizny. Były też stosowane jako rośliny lecznicze, ale praktyki te w istotnym stopniu ustały do połowy XX wieku. Szereg gatunków i mieszańców uprawianych jest jako rośliny ozdobne[6].

Morfologia

Pokrój
Rośliny zielne, z korzeniami przybyszowymi, często bulwiasto zgrubiałymi lub wrzecionowatymi[6][5]. Łodyga zwykle wzniesiona[5].
Liście
Zebrane w rozetę przyziemną i łodygowe, skrętoległe. Dolne liście ogonkowe, wyższe na coraz krótszych ogonkach, najwyższe zwykle siedzące. Blaszka dłoniasto podzielona na 3–7 części, które są wcinane lub ząbkowane[6].
Kwiaty
Obupłciowe, grzbieciste, zebrane w szczytrowe grona i wiechy. Przysadki podobne do liści[6]. Listki okwiatu zróżnicowane. Dwa dolne płaskie, pełnią funkcję analogiczną do wargi dolnej. Dwa boczne osłaniają z boków słupkowie. Najwyższy jest hełmiasto wysklepiony[5][6]. Listki te identyfikowane są z działkami kielicha[6]. Osiem płatków w większości zredukowanych jest do łusek lub zupełnie zanikają i tylko dwa z nich okryte kapturkowatą działką przekształcone są w miodniki o długich trzonkach, z pastorałowato skręconą, zgiętą lub prostą ostrogą[5][6]. Pręciki są liczne (zwykle z zakresu 25–50), z rozszerzonymi nasadami[6]. Owocolistków najczęściej jest od 1 do 3, rzadziej do 12[8].
Owoce
Skupione, wielonasienne mieszki na szczycie z krótkim, prostym dzióbkiem[6]. Nasiona gładkie albo listewkowato, poprzecznie zmarszczone[5].

Biologia i ekologia

Byliny[6] z kwiatami przystosowanymi do zapylania przez trzmiele[8]. Rośliny zawierają alkaloidy dwuterpenowe, z których część jest nietoksyczna, ale część jest śmiertelnie trująca[6] (akonityna, akonina, napelina, mezakonina).

Systematyka

Pozycja systematyczna

Rodzaj z rodziny jaskrowatych Ranunculaceae[2].

Gatunki flory Polski[7]
Wykaz gatunków[3][9][7]

Zastosowanie

  • Rośliny ozdobne: Wiele gatunków uprawianych jest dla efektownych, barwnych kwiatów. W Europie w uprawie dominuje tojad mocny A. napellus w licznych odmianach[8].
  • Rośliny lecznicze: Alkaloidy tojadów wykorzystywane były w ziołolecznictwie. W Europie wykorzystywano w tym celu także tojad mocny. W Himalajach A. ferox, a w Indiach tojad Carmichael'a A. carmichaelii[8].
  • Rośliny trujące: Różne gatunki na różnych obszarach wykorzystywane są od dawna jako rośliny trujące. Tojad lisi A. vulparia zawdzięcza nazwę temu, że wykorzytywano go do sporządzania trutek na drapieżniki. Na Syberii truciznę wykorzystywaną w polowaniach na niedźwiedzie, wilki, a nawet wieloryby wyrabiano z Aconitum maximum[8].

Ochrona

W Polsce dziko występuje kilkanaście gatunków, wszystkie objęte są ochroną gatunkową. Ze względu na zagrożenie wyginięciem 7 gatunków wpisano do Polskiej czerwonej księgi roślin, są to: tojad lisi, tojad wiechowaty, tojad wschodniokarpacki, tojad niski, tojad sudecki, tojad maniński, tojad morawski.

Tojad w podaniach

Według mitologii greckiej tojad wyrósł z piany toczącej się z pyska Cerbera. Gdy Herakles wywiódł trójgłowego psa z podziemi w ramach wykonywania swojej dwunastej pracy, zwierzę wpadło w panikę. Tam, gdzie spadła piana z jego pyska, wyrosły pierwsze tojady[10].

Przypisy

  1. ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-26] (ang.).
  2. ↑ a b Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-06-07] (ang.).
  3. ↑ a b c d e f g Aconitum L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-04-15].
  4. ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2008-01-03].
  5. ↑ a b c d e f Adam Jasiewicz (red.): Flora polski. Tom IV. Warszawa, Kraków: Państwowe Wydawnictwa Naukowe, 1985, s. 30. ISBN 83-01-05853-6.
  6. ↑ a b c d e f g h i j k l D.E. Brink & J.A. Woods, Aconitum Linnaeus, [w:] Flora of North America [online], eFloras.org [dostęp 2025-12-24].
  7. ↑ a b c Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 22-24, ISBN 978-83-62975-45-7.
  8. ↑ a b c d e Marian Rejewski, Tomasz Waszak (red.), Rośliny kwiatowe. [T.] 1, Wielka Encyklopedia Przyrody, Warszawa: Muza, 1998, s. 63-65, ISBN 978-83-7079-778-2.
  9. ↑ Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 14-15. ISBN 978-83-925110-5-2.
  10. ↑ Aleksandra Klęczar, Mityczna zieleń, „Nowa Fantastyka”, 07 (514), lipiec 2025, s. 3, ISSN 0867-132X.

Linki zewnętrzne

  • Ogród Botaniczny Uniwersytetu Jagiellońskiego: Polskie tojady. materiały dydaktyczne. [dostęp 2009-01-06]. (pol.).

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.