Ten artykuł dotyczy minerału. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Topaz

Właściwości chemiczne i fizyczne
Skład chemiczny	Al2[SiO4|F,(OH)2]
Twardość w skali Mohsa	8[1]
Przełam	muszlowy, schodkowy, nierówny[1]
Łupliwość	doskonała wg {001}[1], jednokierunkowa
Pokrój kryształu	słupkowy, pręcikowy[1]
Układ krystalograficzny	rombowy[1]
Właściwości mechaniczne	kruchy[1]
Gęstość	3,4-3,6 g/cm³[1]
Właściwości optyczne
Barwa	biała, żółta, niebieska, zielona, różowa, fioletowa, brunatna, czerwona, pomarańczowa, brązowa - może być także bezbarwny[1]
Rysa	biała[1]
Połysk	szklisty[1]
Współczynnik załamania	nγ=1,618-1,638; nβ=1,610-1,631; nα=1,607-1,629
Inne	fluorescencja: słaba, barwa emitowanego światła zależy od odmiany dwójłomność: od +0,008 do =0,016 współczynnik załamania światła: 1609-1,643 pleochroizm: siła i barwa jest zależna od odmiany
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku

Topaz – minerał z gromady krzemianów, krzemian wyspowy^[2], chemicznie fluorokrzemian glinu^[3] rozpowszechniony w wielu rejonach świata.

Nazwa pochodzi od gr. τοπάζιος (topázios, topazos) oznaczającego poszukiwać i łacińskiego topasus, które są związane prawdopodobnie ze starą sanskrycką nazwą topas oznaczającą ogień, co nawiązuje do pomarańczowo-złotej barwy i blasku szlachetnych odmian tego minerału^[4][3][5]. Niektórzy wywodzą nazwę topaz od wyspy Topasios (obecnie należącej do Egiptu), położonej na Morzu Czerwonym^[6].

Jest uznawany za oficjalny kamień szlachetny Utah^[7].

Kryształy topazów zbudowane są z zawierającego fluor krzemianu glinu(inne języki). Rzadko jest silnie zabarwiony, najczęściej przyjmuje kolor żółty z czerwonawym odcieniem, a najbardziej cenione są kamienie o barwie od różowej do pomarańczowej. Nadawać odcień mogą domieszki żelaza i chromu^[8]. Jest przezroczysty do prześwitującego^[9]. Wykazuje dyspersję na poziomie 0,014^[9]. Okazy różowe wykazują brunatną fluorescencję, czerwone - brunatnożółtą, a żółte - słabo pomarańczową^[9]. Nierozpuszczalny w kwasach^[2]. Okazy niebieskie lub żółtopomarańczowe niekiedy wykazują efekt kociego oka^[5].

Topaz najczęściej występuje w postaci dobrze wykształconych kryształów o pokroju słupkowym, zarówno krótkim, jak i długim, z charakterystycznym pionowym prążkowaniem na ścianach. Tworzy także kryształy izometryczne, czasem o pokroju beczułkowatym^[5]. Rzadziej spotykany jest w formie skupień pręcikowych, promienistych (pyknit) lub ziarnistych, a także jako kryształy wrosłe lub narosłe. Niektóre okazy osiągają imponujące rozmiary – znane są kryształy ważące nawet około 80 kg m.in. z Wołynia i Iveland w Norwegii^[3]. Topaz sporadycznie występuje również w skupieniach masywnych, promienistych lub zbitych^[2][6].

Niektóre odmiany topazów mogą utracić swoją barwę wskutek wystawienia na światło słoneczne^[8]. Bezbarwne topazy po naświetleniu mogą uzyskać niebieska barwę, uzyskane w ten sposób okazy przedstawiają jednak niewielką wartość i mogą blednąć z czasem^[1]. Dobra łupliwość topazów może utrudniać jubilerom obróbkę kamieni^[8]. Z tego powodu są szlifowane niemal wyłącznie fasetkowo^[5].

W zależności od koloru, kształtu i miejsca pochodzenia, nadawane są mu różnorodne nazwy przede wszystkim zwyczajowe, regionalne, gemmologiczne oraz handlowe^[5].

• imperial (złoty, pomarańczowy, intensywnie fioletowy i różowy, czerwony)^[10];
• peredell (zielona pochodząca z Rosji)^[5]
• sherry (gemmologiczno-handlowa o zabarwieniu pomarańczowym lub żółtobrunatnym, pochodząca głównie z Meksyku i USA)^[10]
• syberyjski (regionalna odmiana barwy ciemnoniebieskiej z Syberii w Rosji)^[5]
• royal (handlowo-gemmologiczna odmiana niebieska)^[5]
• safiras (jasnoniebieska pochodząca z Minas Gerais w Brazylii)^[5]
• taurydzki (regionalna odmiana niebieska)^[5]
• szlachetny (gemmologiczna odmiana pięknych i cenny odmian - przede wszystkim barwy pomarańczowej i żółtej)^[5]
• szafir wodny (handlowa nazwa jasnoniebieskiej odmiany m.in. ze Sri Lanki)^[5]
• szafir brazylijski (handlowa nazwa niebieskiej odmiany pochodzącej z Minas Gerais w Brazylii)^[5]
• rubin brazylijski (handlowa nazwa czerwonej lub czerwonobrunatnej odmiany topazu z Minas Gerais)^[5]
• diament niewolników (zwyczajowa nazwa odmiany bezbarwnej)^[5]
• hiacynt, hiacynt orientalny (lokalna lub zwyczajowa odmiana topazu o zabarwieniu pomarańczowym, żółtym, czerwonym, brunatnym i różowym w odcieniach i ich kombinacjach kolorystycznych)^[5]
• pyknit^[5]

Topazy wykształcają się w druzach pegmatytowych, metasomatytach pneumatolitycznych i hydrotermalnych, zwłaszcza w grejzenach. Niekiedy powstaje także w zmienionych ryolitach i ich tufach. W formie obtoczonych ziaren występuje w utworach aluwialnych, głównie żwirze^[2]. Współwystępuje m.in. z kwarcem, turmalinem, schorlem kasyterytem, fluorytem, wolframitem, skaleniami, miki, ortoklazem, muskowitem^[9] i berylem^[6][9][5].

Duże złoża topazów występują w Brazylii (Minas Gerais), Rosji (Ural, Zabajkale), dobrej jakości topazy, szczególnie niebieskie występowały w kopalni Murzinka, USA (Thomas Range), w Saksonii w Niemczech, Norwegii, na Wołyniu na Ukrainie, Namibii, Zimbabwe, Pakistanie, Nigerii, Sri Lance, brązowo-brunatno-czerwone okazy znane są z Meksyku^[2][10].

W Polsce: Strzegom, Borów, Kamień k. Mirska, Michałowice k. Szklarskiej Poręby, Biały Kościół k. Strzelina^[6].

• 
  argentyński okaz z kwarcem dymnym
• 
  złoty topaz z Brazylii
• 
  topaz z muzeum historii naturalnej z Minas Gerais w Brazylii
• 
  topaz "sherry" z Thomas Range w Utah w Stanach Zjednoczonych
• 
  bezbarwny okaz z Erongo w Namibii
• 
  niebieski topaz z Minas Gerais w Brazylii
• 
  Topaz z Kuza w Nigerii
• 
  intensywnie różowy okaz z Katlang w Pakistanie
• 
  Topaz '"sherry" z Meksyku
• 
  oszlifowane okazy różnobarwnych odmian
• 
  oszlifowany niebieski okaz z Brazylii
• 
  bezbarwny topaz z Erongo w Namibii
• 
  Imerial topaz z Katlang w Pakistanie
• 
  Topaz na ryolicie z Meksyku