Weaponized interdependence

Weaponized interdependence (pol. współzależność wykorzystywana jako broń[1]) – koncepcja z zakresu stosunków międzynarodowych opisująca zdolność państw do wykorzystywania asymetrycznych zależności w globalnych sieciach gospodarczych jako narzędzia przymusu politycznego[2]. Pojęcie wprowadzili w 2019 roku Henry Farrell i Abraham Newman w artykule opublikowanym w International Security(inne języki)[2] i rozwinęli je w tomie zbiorowym The Uses and Abuses of Weaponized Interdependence (2021)[3] oraz w książce Underground Empire (2023)[4][5].

Teoria

Liberalna teoria stosunków międzynarodowych, rozwinięta m.in. przez Roberta Keohane'a i Josepha Nye'a, zakładała, że rosnąca współzależność gospodarcza skłania państwa do współpracy[2]. Farrell i Newman argumentują, że gdy przepływy handlowe, finansowe i informacyjne koncentrują się w nielicznych węzłach (hubs), państwo kontrolujące taki węzeł zyskuje możliwość przymusu wobec pozostałych uczestników sieci[2].

Autorzy wyróżniają dwa mechanizmy[2]. Efekt panoptykonu (panopticon effect) polega na monitorowaniu przepływów przechodzących przez kontrolowany węzeł, co daje informacje o transakcjach i słabościach innych podmiotów[1]. Efekt wąskiego gardła (chokepoint effect) polega na odcięciu wybranych podmiotów od sieci, co nakłada na cel wysokie koszty ze względu na brak alternatywnych kanałów[2][3].

Zastosowania

System SWIFT

Po zamachach z 11 września USA uzyskały dostęp do danych SWIFT w ramach Terrorist Finance Tracking Program(inne języki) (efekt panoptykonu)[2]. W 2012 roku UE i USA odłączyły irańskie banki od systemu SWIFT (efekt wąskiego gardła)[2]. W 2022 roku, po inwazji Rosji na Ukrainę, państwa zachodnie odłączyły od SWIFT główne rosyjskie banki i zamroziły ok. 300 mld USD rezerw rosyjskiego banku centralnego[5].

Półprzewodniki

Tajwański TSMC produkuje ok. 90% najbardziej zaawansowanych chipów, a holenderski ASML jest jedynym producentem maszyn do litografii EUV[6]. USA wykorzystały te punkty kontrolne, nakładając w 2019 roku ograniczenia na Huawei, a w 2022 roku kontrole eksportu chipów do Chin, koordynując działania z Holandią i Japonią[6][7].

Surowce krytyczne i energia

 Główny artykuł: surowce krytyczne.

Chiny odgrywają dominującą rolę w światowej rafinacji ziem rzadkich. W 2010 roku wstrzymały eksport ziem rzadkich do Japonii po incydencie na Wyspach Senkaku, a w grudniu 2024 roku nałożyły ograniczenia eksportowe na antymon, gal i german skierowane wyłącznie przeciwko USA[3][8]. Rosja wykorzystywała z kolei pozycję dominującego dostawcy gazu ziemnego do Europy; w kwietniu 2022 roku Gazprom wstrzymał dostawy do Polski i Bułgarii po odmowie płatności w rublach[9].

Polska

LaBelle (2023) wskazuje Polskę jako przykład państwa, które podjęło dywersyfikację energetyczną w reakcji na wykorzystywanie zależności gazowej jako narzędzia nacisku politycznego przez Rosję[10]. W kwietniu 2022 roku Gazprom wstrzymał dostawy gazu do Polski po odmowie płatności w rublach[9]. Uruchomienie Baltic Pipe (2022) i rozbudowa terminalu LNG w Świnoujściu przekształciły Polskę z odbiorcy uzależnionego od jednego dostawcy w hub przesyłowy dla regionu[9][11].

Reakcje i fragmentacja

Państwa będące celem przymusu sieciowego podejmują działania obronne[5]. Rosja rozwinęła system SPFS jako alternatywę dla SWIFT, a Chiny system CIPS do rozliczeń w renminbi[5]. UE przyjęła akt o surowcach krytycznych(inne języki) (2024) z limitem 65% zużycia od jednego dostawcy[12] oraz RODO i akt o rynkach cyfrowych, ograniczające efekt panoptykonu w infrastrukturze cyfrowej[5]. Farrell i Newman ostrzegają, że fragmentacja sieci zmniejsza efektywność ekonomiczną, ale niekoniecznie eliminuje asymetrie[5][4].

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ a b Współzależność wykorzystywana jako broń [online], F5, 1 kwietnia 2026 [dostęp 2026-04-29] (pol.).
  2. ↑ a b c d e f g h Henry Farrell, Abraham L. Newman. Weaponized Interdependence: How Global Economic Networks Shape State Coercion. „International Security”. 44 (1), s. 42–79, 2019. DOI: 10.1162/isec_a_00351. (ang.). 
  3. ↑ a b c Daniel W. Drezner, Henry Farrell, Abraham L. Newman: The Uses and Abuses of Weaponized Interdependence. Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2021. ISBN 978-0-8157-3837-4. (ang.).
  4. ↑ a b Henry Farrell, Abraham Newman: Underground Empire: How America Weaponized the World Economy. Henry Holt and Company, 2023. ISBN 978-1-250-84055-4. (ang.).
  5. ↑ a b c d e f Henry Farrell, Abraham Newman. The Weaponized World Economy: Surviving the New Age of Economic Coercion. „Foreign Affairs”. 104 (5), s. 116–131, 2025-09. (ang.). 
  6. ↑ a b Chris Miller: Chip War: The Fight for the World's Most Critical Technology. Simon & Schuster, 2022. ISBN 978-1-9821-7200-8. (ang.).
  7. ↑ Adam Kline, Tim Hwang, From Cold War Sanctions to Weaponized Interdependence [online], Center for Security and Emerging Technology, Georgetown University, wrzesień 2021 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  8. ↑ Gracelin Baskaran, Meredith Schwartz, China Imposes Its Most Stringent Critical Minerals Export Restrictions Yet [online], Center for Strategic and International Studies, 4 grudnia 2024 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  9. ↑ a b c NATO's Eastern Flank Repulses Putin's Energy Weapon [online], Center for European Policy Analysis [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  10. ↑ Michael Carnegie LaBelle. Energy as a weapon of war: Lessons from 50 years of energy interdependence. „Global Policy”. 14 (3), s. 531–547, 2023. DOI: 10.1111/1758-5899.13235. (ang.). 
  11. ↑ Maximilian Hess, How Eastern Europe Overhauled Its Natural Gas Market [online], Carnegie Endowment for International Peace, kwiecień 2025 [dostęp 2026-04-29] (ang.).
  12. ↑ Critical raw materials [online], European Commission [dostęp 2026-04-29] (ang.).

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.