Chitans
| Chitans Roma | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Ninas chitanas en Espanya | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Población total | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
12 millons (estim.) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Rechions con comunidaz importants | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Idiomas | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Romaní y idioma d'a rechión nativa | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Relichión | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Islam | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Mapa | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Os chitans[1][2], cingaros[2] u romanís[2] son una etnia con orichen en o Panchab, y present en cuasi toz os estaus de l'ueste d'Asia y d'Europa. Tamién bi n'ha comunidaz en o norte d'Africa y en America. Ye a mayor minoría etnica d'a Unión Europea. En Aragón tamién son conoixitos como hongaros[2] os chitans ambulants naturals d'os países d'Europa Oriental y Central.
A suya cultura presenta grans variacions seguntes o país d'acollida, pero a lo prencipio teneban toz un modo de vida nomada.
L'idioma etnico d'os chitans ye o romaní, d'a familia indoaria, pero en muitos países se n'ha perdito muito l'emplego. Por eixemplo en Espanya s'identifica o caló como sinyal d'identidat lingüistica d'os chitans, pero no ye a suya luenga propia, y ye un argot de base castellana que ha substituyiu a lo romaní.
As comunidaz chitanas se pueden clasificar a lo menos en tres brancas:
- Chitans d'Europa central y oriental u hongaros:
- Chitans tradicionals u manuches ("personas de verdat" en romaní):
- Chitans mediterranios: en Portugal, Espanya, Occitania, Italia y Norte d'Africa.
En o caso d'Espanya, s'emplega o termin calé ta referir-se a los chitans.
Historia

Dimpués de salir d'a India pasoron por Afganistán y Persia. Poco dimpués plegaban ta la costa d'a mar Caspia y ta o Golfo Persico. Un grupo emigró ta Armenia y lo Caucaso. Dende Orient Meyo una primera branca emigró ta Palestina y Echipto, y plegó ta Espanya pasando por Berberia. Una segunda branca pasó ta Grecia, trescruzando tota Europa dica plegar en a isla de Gran Bretanya. La suya entrata en Europa estió en o sieglo XV y principios d'o XVI: en 1422 en Bolonya y Roma, en 1427 en París, en 1447 en Barcelona, y en 1500 en Rusia.
Poco dimpués de contactar con a población nativa europea, empecipioron as primeras persecucions. O voivod vlaco Vlad Ţepeş los esclavizó forzando-los a treballar. Se sape que los franceses ya los perseguiban enta 1500 y los alemans en 1504. En Espanya o primer decreto de persecución data de 1499. A mayor persecución la facioron o gubierno alemán de Hitler y lo gubierno rumano d'o mariscal Antonescu en la Segunda Guerra Mundial, chitando-ne muitos ta a Mar Negra.
A fins d'o sieglo XX y principios d'o sieglo XXI presentan un creiximiento demografico muito superior a las atras nacionalidaz etnicas d'os países europeus y en bellas localidaz d'Europa oriental (por eixemplo d'o sud de Rumanía) empecipian a estar mayoritarios.
Chitans en Aragón
A primera referencia historica en Aragón ye d'o 12 de chinero de 1425, cuan o rei Alifonso V d'Aragón[3][4] atorgó un salvoconducto a "don Johan de Egipte Menor" (d'asti o nombre d'"echipcianos" u "echiptianos", y dimpués "chitanos"/"chitans") y os que con el iban y l'acompanyaban, ta dentrar por os Pireneus y trescruzar os suyos reinos y tierras por tres meses, que fueron dimpués esviellatos.
En a Baixa Edat Meya i habió un tiempo que os aragoneses (y os europeus en cheneral) no consideraban a los chitans como vagabundos y los consideraban pelegrins respectables, que teneban cartas de credencia y salvoconductos. Recorreban os camins en colla, mandatos por un duc que leva prestichiosas recomendacions firmatas por o Papa u bel monarca, cartas que lis obriban las puertas d'as ciudaz, on podeban dar-se vida demandando almosna, como amuestra este fragmento d'as actas municipals de Daroca de 1469:
En Aragón s'esferencia entre os chitans espanyols y os chitans d'orichen centroeuropeu (ditos hongaros en aragonés), que se veyeban mes a sobén mientres a Segunda Guerra Mundial y postguerra como refuchiatos que fuyiban d'a guerra y un chenodicio no reconoixito.
Actualment, a población chitana en Aragón s'estima entre 13.900 y 25.000 personas, lo que suposa entre un 1,3% y un 3,3% d'a población total aragonesa[5]. A mas gran parte i son en Zaragoza, an que viven bels 7.000. Bellas localidaz con población chitana important son Uesca (1.800)[6][7], Alcanyiz (800), Epila (650), Teruel (600), Exeya (400) u Casp (400). A población aragonesa con mas porcentache de población chitana ye Chaca, con bels 650 chitans[8]. En atros lugars como Quinto u Albalat de l'Arcebispe a población chitana ha creixito muito zaguerament. En as cifras oficials no s'incluyen os chitans de Rumanía que han encomenzato a venir dende a primera decada d'o sieglo XXI.
Se veiga tamién
Referencias
- ↑ (es) Ricardo Mur Saura Diccionario panicuto, con apéndice gramatical y recoplilación de textos, Alto Galligo, 2014, ISBN 978-84-934262-8-6, p.25
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
- ↑ (es) Gitanos de Aragón. Museu Virtual del Poble Gitano de Catalunya
- ↑ (es) La comunidad gitana en Aragón en 2008. FSG Aragón
- ↑ (es) En 2017 llegamos al 7,78% de la población gitana aragonesa. FSG Aragón
- ↑ (es) Estudio social de la comunidad gitana en la ciudad de Huesca. Luis Felipe Serrate
- ↑ (es) Historia de los gitanos de Huesca y su comarca (siglos XV al XVII). Juan Giménez Giménez
- ↑ (es) Jaca es la localidad aragonesa con mayor porcentaje de población gitana. Cadena Ser, 7 d'abril de 2018
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.