Top

Iste articlo tracta sobre o topo. Pa atros emplegos d'a parola topo, se veiga Topo (desambigación).
Ilustración d'un topo d'a especie Talpa europaea.

Un top[1][nota 1][2] u taupa[1][nota 2], en Sobrarbe tamién tobonero[1][3] y toponero[1][4][5] que coexisten con topo, y en Ribagorza tamién tabonero[1][2][3][2][nota 3], son os nombres comuns que s'emplega en aragonés pa nombrar as especies diferents de mamiferos que fan vida debaixo de tierra, esforicando matriqueras largas que se diz topineras, y que tienen cualques adaptacions pa fer-lo; como as zarpas debanteras mas grans y recias que as zagueras, pa esgarrapar como palas, orellas diminutas pa que no les dentre a tierra, y os uellos ciegos y bellas vegadas tan atrofiaus que es tienen amagaus debaixo d'a piel.

A especie que mas a sobén recibe iste nombre ye Talpa europaea, o tabonero común, pero tamién se puede trobar aplicau a bels atros animals que mesmo pueden no estar soterranios, como os topos d'augua. A mayoría d'animals a os que s'aplica ista denominación son miembros d'a orden Soricomorpha y especialment a familia Talpidae.

Descripción

Tobonero en a boca d'a suya topinera.

Os tops viven en topineras, d'a on que no en amaneixen si que tansament y contadas as vegadas. Tot lo suyo cuerpo ye feto pa esforicar túnels y vivir debaixo tierra, a on minchan cucos y lombrices por principal.

No tienen uellos visibles, y si en tienen (como por eixemplo Talpa europaea, a especie mas corrient en Europa que sí que en tiene) es tienen chiquinins y amagaus entre o pelo. Tamién as orellas son muit chicas y cuestan de veyer; a razón ye que s'han reduciu pa que no les dentre tierra entre que esbulligan por as matriqueras.

As zarpas de debant son granizas y fieras, desproporcionadament grans si se compara con atros soricomorfos, con unglas recias que creixen contino y una disposición d'as patas debanteras lateralizada dende o huembro. Les sirven pa esgarrapar y excavar, como si estasen palas, pero no gosan servir pa cosa difuera d'a topinera, por o que, cuan caminan por o suelo, pareixen aletas inútils. Puet estar que d'astí dimane a exprisión «un andar topino» u estar «atopinau» pa os que tienen malformacions en as garras.

En benasqués

En a val de Benás (Alta Ribagorza) a parola «topo» designa inequivocament un mamifero que sía un radedor, como as ratas d'augua[2] por eixemplo. Pa las especies de soricomorfos s'emplega solament a parola tabonero[2] en puestos de topo, anque por contra d'atras variants de l'aragonés, como o chistabín[6] y l'aragonés de Sobrarbe,[4] no disposa d'una parola diferent pa nombrar o cado a on que viven istes animals (topinera) y se diz tabonero tanto a l'animal como a la suya matriquera.[2][3]

Se veiga tamién

Notas

  1. Con a variant topo sacando en Benás porque «topo» ye un radedor
  2. Con a variant tauba
  3. Que ista sí ye la sola parola que s'emplega en benasqués.

Referencias

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 (es) BALLARÍN CORNEL, Ángel: Diccionario del benasqués; Zaragoza, 1978. Consultable en linia a traviés de (an)(es)(en) Diccionario del benasqués. Consultau lo 4 de setiembre de 2018.
  3. 3,0 3,1 3,2 (an) VIDALLER TRICAS, Rafel: Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals, Edicions Val d'Onsera, Zaragoza 2004. ISBN 978-84-8986-235-7.
  4. 4,0 4,1 (es) TOMÁS ARIAS, Chabier, El aragonés del Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses. Uesca, 1999. ISBN 84-8127-095-4
  5. (es) QUINTANA i FONT, Artur, El Aragonés nuclear de Nerín y Sercué (Valle de Vio), Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007. ISBN 978-84-8094-060-3
  6. (es) BLAS GABARDA, Fernando y ROMANOS HERNANDO, Fernando, Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2008. ISBN 978-84-8094-061-0

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.