Niger

Gweriniaeth Niger République du Niger (Ffrangeg)
Arwyddair	Brawdoliaeth, Gwaith, Datblygiad
Math	gweriniaeth, gwladwriaeth sofran, gwlad dirgaeedig, gwlad
Enwyd ar ôl	Afon Niger
Prifddinas	Niamey
Poblogaeth	21,477,348
Sefydlwyd	18 Rhagfyr 1958 (Datganiad Annibyniaeth, oddi wrth Ffrainc} 3 Awst Diwrnod Annibyniaeth (1960)
Anthem	L'Honneur de la Patrie
Pennaeth llywodraeth	Ali Lamine Zeine
Cylchfa amser	UTC+01:00, Africa/Niamey
Iaith/Ieithoedd   swyddogol	Hawsa
Daearyddiaeth
Gwlad	Niger
Arwynebedd	1,267,000 km²
Yn ffinio gyda	Tsiad, Libia, Algeria, Mali, Bwrcina Ffaso, Benin, Nigeria, Y Cynghrair Arabaidd
Cyfesurynnau	17°N 10°E
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredol	Cabinet Niger
Corff deddfwriaethol	Cynulliad Cenedlaethol
Swydd pennaeth   y wladwriaeth	Arlywydd Niger
Pennaeth y wladwriaeth	Abdourahamane Tiani
Swydd pennaeth   y Llywodraeth	Prif Weinidog Niger
Pennaeth y Llywodraeth	Ali Lamine Zeine
Ariannol
Cyfanswm CMC (GDP)	$13.97 biliwn
Arian	franc CFA Gorllein Affrica
Canran y diwaith	5 ±1 canran
Cyfartaledd plant	7.599
Mynegai Datblygiad Dynol	0.4
Ffeiliau perthnasol ar Comin
[golygwch ar Wicidata]

Gwlad dirgaeedig yng ngorllewin Affrica yw Niger (ynganiad: niʒɛʁ, enw swyddogol: Jamhuriyar Nijar sef Gweriniaeth Niger). Mae'n ffinio â Nigeria a Benin yn y de, Mali a Bwrcina Ffaso yn y gorllewin, Algeria a Libia yn y gogledd a Tsiad yn y dwyrain. Rhan o'r Sahara yw gogledd y wlad. Mae Afon Niger yn llifo trwy dde-orllewin y wlad. Niamey yw'r brifddinas a'r ddinas fwyaf.

Daw enw'r wlad o afon Afon Niger, y drydedd afon hiraf ar gyfandir Affrica. Er hynny, trwy Nigeria a Mali mae rhannau hiraf yr afon yn llifo, gyda rhyw 500 km yn unig yn llifo trwy weriniaeth Niger. Mae 80% o arwynebedd y wlad yn rhan o anialwch y Sahara, llawer ohono yn anialwch Ténéré. Mynydd Idoukal-n-Taghès (2022 m) yw'r uchaf yn y wlad, ym mynyddoedd Aïr. Llosgfynyddoedd ffurfiodd mynyddoedd Aïr, sy'n rhyw fath o is-gangen o Fynyddoedd Ahaggar dros y ffin yn rhan Algeria'r anialwch. Yn y de-orllewin mae dyffryn Afon Niger, lle mae tiroedd mwyaf ffrwythlon y wlad. Mae de-ddwyrain y wlad yn ffinio â Llyn Tsiad.

Hinsawdd drofannol, sych, sydd gan Niger. Anialwch poeth a sych a geir yn y gogledd (ac eithrio gwerddonau â'u coed datys), ond mae tymor glawog i'w gael yn de, gyda hyd at 750mm o law yn flynyddol. Safana yw llawer o'r tir nad yw'n anialwch, gyda choed kaoba, kapok a baobab yn amlwg.

Niamey yw'r brifddinas a'r ddinas fwyaf. Rhai o drefi eraill y wlad yw Zinder, Maradi, Agadez, Tahoua ac Arlit.

Yn ogystal â Niamey (oedd â phoblogaeth 978,029 yn 2012), rhai o ddinasoedd mwya'r wlad yw Maradi (267,249), Zinder (235,605), Tahoua (117,826) ac Agadez (110,497).

Hawsa yw iaith fwya'r wlad gydag oddeutu 55% o'r boblogaeth (rhyw 14,500,000 o bobl) yn ei siarad. Ers 2025, Hawsa yw iaith swyddogol y wlad - roedd iaith y coloneiddwyr o Ffrainc wedi parhau'n iaith swyddogol tan hynny.

Ceir sawl iaith arall yn y wlad: Songaieg (gan gynnwys Zarma), Tamasheceg, Ffwlareg, Canwrieg, Arabeg, Gwrmaneg, ieithoedd Tebw a mwy.^{[angen ffynhonnell]}

Yn ôl cyfrifiad 2012, mae 99.3% o boblogaeth Niger yn Fwslemiaid^[1]. O'r rheini, mae'r mwyafrif yn dilyn y traddodiad Swnni.^[2] Er mai dim ond 0.2%^[1] o'r boblogaeth sy'n cyfri ei hunain yn eneidyddwyr, mae elfennau o grefyddau traddodiadol y wlad yn dal i'w gweld mewn rhai ardaloedd yn yr 21g.^[3]

Bu rhannau o'r hyn sydd bellach yn Niger yn Ymerodraeth Kanem-Bornu, Ymerodraeth Mali, Swltaniaeth Agadez, ac Ymerodraeth Songhai dros y canrifoedd. Daeth i ddwylo Ffrainc yn ystod yr Ymgiprys am Affrica, gan ddod yn rhan o Gorllewin Affrica Ffrengig ym 1922.

Enillodd Niger annibyniaeth yn 1960. Haman Diori oedd yr arlywydd o 1960 hyd coup d'état 1974.

Roedd cyfnod o ddemocratiaeth amlbleidiol rhwng 1991 ac 1996; cyn i'r fyddin gymryd drosodd eto rhwng 1996 ac 1999.

Etholwyd Tandja Mamadou yn arlywydd yn 1999. Yn 2009, fe geisiodd newid cyfansoddiad y wlad er mwyn aros yn arlywydd - ataliodd y fyddin ei gynlluniau a chymryd yr awenau nes ethol Mahamadou Issoufou dan drefn newydd yn 2011.

Roedd coup arall yn 2023, a fyddin dan arweiniad y cadfridog Abdourahamane Tchiani sy'n rheoli'r wlad ar hyn o bryd (2026).^{[angen ffynhonnell]}

Baner Niger

• Cymorth Cymru i Niger Archifwyd 2008-10-17 yn y Peiriant Wayback Hanes Cymraes sy'n gweithio gyda Médecins Sans Frontières i helpu ysbyty yn Niger

Eginyn erthygl sydd uchod am Niger. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.

1. ↑ ^{1.0 1.1} "Wayback Machine" (PDF). www.stat-niger.org. Cyrchwyd 2026-06-02.
2. ↑ Department Of State. The Office of Electronic Information, Bureau of Public Affairs (2007-09-14). "Niger". 2001-2009.state.gov (yn Saesneg). Cyrchwyd 2026-06-02.
3. ↑ "Niger". United States Department of State (yn Saesneg). Cyrchwyd 2026-06-02.