Ten artykuł dotyczy muzyki. Zobacz też: inne znaczenia.

Jazz

Pochodzenie	blues, ragtime, spirituals, work songs
Czas i miejsce powstania	Nowy Orlean, koniec XIX
Instrumenty	trąbka, puzon, klarnet, saksofon, fortepian, kontrabas, gitara, zestaw perkusyjny
Największa popularność	okres swingu (przełom lat 30. i 40. XX)
Gatunki pokrewne	blues, ragtime, gospel, rhythm and blues, boogie-woogie, samba
Podgatunki
swing, dixieland, bebop, cool jazz, hard bop, free jazz, jazz modalny, post-bop, neo-bop(inne języki), jazz eksperymentalny, chamber jazz(inne języki), jazz awangardowy
Podgatunki powstałe z połączenia z innym stylem muzycznym
jazz-rock, latin jazz, afro-cuban jazz(inne języki), samba-jazz(inne języki), third stream, soul jazz(inne języki), jazz-funk
Style regionalne
jazz nowoorleański, jazz chicagowski, world music, bossa nova, western swing, West Coast jazz, Kansas City jazz
Multimedia w Wikimedia Commons

Jazz – nurt muzyki współczesnej powstały w Stanach Zjednoczonych, ukształtowany na przełomie XIX i XX wieku z elementów bluesa, ragtime’u, spirituals, work songs i tradycji marszowo-tanecznych, szczególnie w środowisku afroamerykanów zamieszkujących Nowy Orlean^[1][2][3]. Jego podstawą jest połączenie improwizacji, synkopowanego rytmu, swingowania, indywidualnego brzmienia wykonawców, polifonicznej gry zespołowej oraz harmoniki wywodzącej się częściowo z tradycji europejskiej^[4][2][3].

Jazz od początku był muzyką zmienną stylistycznie: od archaicznego jazzu nowoorleańskiego, dixielandu i stylu chicagowskiego, przez swing i big-band jazz, po bebop, cool jazz, hard bop, free jazz, jazz modalny, jazz-rock/fusion, third stream, bossa novę i inne odmiany łączące jazz z muzyką popularną, latynoską, awangardową(inne języki) lub artystyczną^[1][4][2][3]. W rozwoju jazzu ważne były kolejne ośrodki i etapy: Nowy Orlean, Chicago, Nowy Jork i Kansas City, a następnie upowszechnienie jazzu w Europie oraz jego dalsze przekształcenia po II wojnie światowej^[1][2][3].

Typowe instrumentarium jazzu obejmuje instrumenty dęte – trąbkę, puzon, klarnet i saksofon – oraz sekcję rytmiczną z fortepianem, kontrabasem lub gitarą basową, gitarą, perkusją i niekiedy banjo; w różnych odmianach skład ten bywał poszerzany lub modyfikowany^[1][4][2]. Warstwa wokalna w jazzie nie jest konieczna, ale występuje w pieśniach jazzowych, bluesie, spirituals, standardach oraz w technikach takich jak scat, w których głos bywa traktowany instrumentalnie^[1][4][3].

W XX wieku jazz przeszedł drogę od muzyki użytkowej(inne języki), tanecznej i rozrywkowej do jednej z najważniejszych form muzyki artystycznej, zachowując jednocześnie silny związek z praktyką wykonawczą, improwizacją i indywidualnym stylem muzyków^[1][4][2][3].

Etymologia określenia „jazz” jest niepewna. Słowo to było początkowo zapisywane w różnych formach („jass”, „jas”, „jazz”). Jednym z najwcześniejszych udokumentowanych użyć terminu w odniesieniu do muzyki był rok 1915 w Chicago, gdzie słowa „jazz” używano wobec nowego, żywiołowego stylu tanecznego i rozrywkowego. Niedługo potem nazwa ugruntowała się w kulturze^[3].

 Osobny artykuł: Historia jazzu.

Historia jazzu rozpoczęła się na przełomie XIX i XX wieku w środowisku afroamerykańskim południowych stanów USA, szczególnie w Nowym Orleanie, gdzie połączyły się elementy bluesa, ragtime’u, spirituals, work songs, muzyki marszowej i tradycji tanecznych^[1][2][3]. Za najwcześniejszą fazę rozwoju jazzu uznaje się styl nowoorleański, związany m.in. z działalnością Buddy’ego Boldena, „Jelly Rolla” Mortona, „Kinga” Olivera i Louisa Armstronga^[1][4][3].

W latach 20. jazz rozwijał się także w Chicago i Nowym Jorku; znaczenie zdobyli wówczas m.in. Bix Beiderbecke, Benny Goodman, Duke Ellington, Fletcher Henderson, Coleman Hawkins, Earl Hines i Fats Waller^[1][4][2]. W okresie swingu, przypadającym głównie na lata 30. i pierwszą połowę lat 40., dominowały wielkie orkiestry jazzowe (big-bandy), prowadzone m.in. przez Duke’a Ellingtona, Counta Basiego, Benny’ego Goodmana, Glenna Millera, Woody’ego Hermana i Tommy’ego Dorseya^[4][2][3]. W tym samym czasie popularność zdobyły zespoły i soliści związani z jazzem wokalnym(inne języki), tacy jak Ella Fitzgerald, Billie Holiday i Louis Armstrong^[1][2][3].

W połowie lat 40. nastąpił przełom związany z bebopem – nowoczesnym stylem jazzowym rozwijanym przede wszystkim przez Charliego Parkera, Dizzy’ego Gillespiego, Theloniousa Monka i Kenny’ego Clarke’a^[1][4][3]. Z bebopu wyrosły kolejne odmiany nowoczesnego jazzu, m.in. cool jazz, hard bop i jazz modalny, reprezentowane przez takich muzyków jak Miles Davis, Stan Getz, Gerry Mulligan, John Lewis, Modern Jazz Quartet, Art Blakey, Horace Silver, Sonny Rollins, John Coltrane i Charles Mingus^[1][4][2].

W latach 60. rozwinął się free jazz, którego najważniejszymi przedstawicielami byli Ornette Coleman, Cecil Taylor i Albert Ayler^[4][2][3]. Równocześnie jazz coraz częściej łączył się z innymi gatunkami muzycznymi; przykładem były bossa nova rozwijana przez Antônio Carlosa Jobima i Stana Getza oraz jazz-rock związany m.in. z Milesem Davisem i zespołem Weather Report^[1][2][3].

Od drugiej połowy XX wieku jazz stał się zjawiskiem międzynarodowym, rozwijanym zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Europie, Ameryce Łacińskiej oraz innych częściach świata, zachowując przy tym centralną rolę improwizacji i indywidualnego stylu wykonawczego^[1][4][3].

W Polsce rozwój jazzu po II wojnie światowej wiązał się m.in. z działalnością Leopolda Tyrmanda, Krzysztofa Komedy, Andrzeja Trzaskowskiego, Jana „Ptaszyna” Wróblewskiego, Michała Urbaniaka, Tomasza Stańki i zespołu Melomani^[1][4][2].

• jazz w Polsce