Kaptorga − rodzaj schowka, w którym umieszczano nawęzy, pachnidła, a w późniejszym czasie relikwie.

Kaptorga miała postać zawieszanego na szyi niewielkiego pudełka o kształcie trapezowatym lub prostokątnym, wykonanego z różnych materiałów, zależnie od zamożności właściciela, od wełny aż po blachę srebrną, brązową, niekiedy cynową. Na powierzchni bogato zdobiono ją ornamentami geometrycznymi albo figuralnymi metodą kucia, a bardziej wyszukane – techniką filigranu i granulacji, względnie plastycznie, poprzez nalutowanie drobnych elementów na powierzchnię^[1].

Pierwsze znane kaptorgi pojawiły się w III wieku p.n.e. na północnych wybrzeżach Morza Czarnego, skąd rozprzestrzeniły się z czasem na Azję Mniejszą i cały basen Morza Śródziemnego. Nazwa pochodzi z języka tureckiego i pierwotnie odnosiła się do prawosławnych relikwiarzy, a z czasem przeniesiono ją na biżuterię wskutek błędnego zrozumienia ich funkcji^[2]. U Słowian zachodnich i wschodnich kaptorgi rozpowszechniły się od IX do połowy XI wieku, noszone na szyi, czasem jako część naszyjnika^[1]. Ich dwie zasadnicze odmiany typologiczne miały kształt trapezowaty i woreczkowaty (sakiewkowe). Jako rodzaj biżuterii przeznaczone były najczęściej dla osób o wyższym statusie społecznym, głównie dla kobiet.

Zwyczaj noszenia kaptorg przez plemiona polskie kojarzono z naśladowanym obyczajem noszenia bulli przez dzieci i młodzież zamożnych Rzymian, choć bezpośredni związek jest wątpliwy, a naśladownictwo zbyt odległe. Można przyjąć, że u Słowian pierwotną formą podobnych schowków były woreczki z tkanin, w których noszono amulety lub magiczne zioła. We wczesnym średniowieczu zastąpiły je trwalsze i okazalsze wyroby metalowe upowszechnione pod wpływem przykładów ze świata arabskiego i europejskiego Zachodu, lecz używane równoległe obok zwykłych woreczków wełnianych^[3].

Znaleziska kaptorg z terenów obecnej Polski pochodzą przede wszystkim z cmentarzysk i pochówków bogatych elit monarchii wczesnopiastowskiej. Spotykane są również na terenie całej Skandynawii i Rusi, skąd mogły trafić na ziemie polskie, jak np. znaleziska wikińskie z Bodzi i Dziekanowic^[4]. Przypuszczalnie część z nich to importy wschodnie (z Bizancjum, krajów muzułmańskich) lub zachodnioeuropejskie (z obszaru państwa karolińskiego), częściowo zaś należą do wyrobów miejscowych^[1]. Te produkty rodzimego odlewnictwa poświadczają m.in. dawniejsze znaleziska okazów cynowych z Gdańska czy 4 srebrnych egzemplarzy z Chełma Drezdeneckiego oraz kaptorgi z Dzierżnicy^[5] i z Maszenic^[6].

Do interesujących odmian m.in. należą: kaptorga z blachy brązowej zdobiona motywem zoomorficznym i floralnym (z cmentarzyska koło Groszowic)^[7], późniejszy (X/XI w.) egzemplarz z Gdańska wykonany w ołowiu^[8]. Bardzo późny (1. połowa XIV w.), oryginalny przykład kaptorgi pochodzi z rynku w Sieradzu – trapezowatej, sporządzonej z kawałka grubej skóry, o charakterze amuletu miłosnego, bo opatrzonej inskrypcją i zdobionej szczególną sceną figuralną (para pod drzewem)^[9].

• Kolia z kaptorg i drogich kamieni w internetowym katalogu znalezisk archeologicznych