Monodelf
| Monodelphis | |||||
| Burnett, 1829[1] | |||||
 Monodelf szary (M. domestica) | |||||
| Systematyka | |||||
| Domena | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Królestwo | |||||
| Typ | |||||
| Podtyp | |||||
| Gromada | |||||
| Podgromada | |||||
| Nadrząd | |||||
| Rząd | |||||
| Rodzina | |||||
| Podrodzina | |||||
| Plemię | |||||
| Rodzaj |
monodelf | ||||
| Typ nomenklatoryczny | |||||
|
Monodelphis brachyura Burnett, 1830 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777) | |||||
| |||||
| Podrodzaje i gatunki | |||||
| |||||
Monodelf[15] (Monodelphis) – rodzaj ssaków z podrodziny dydelfów (Didelphinae) w obrębie rodziny dydelfowatych (Didelphidae).
Rozmieszczenie geograficzne
Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Ameryce Środkowej i Południowej[16][17][18][19].
Morfologia
Długość ciała (bez ogona) 6–18,3 cm, długość ogona 3,6–10,6 cm; masa ciała 7,5–150 g[16][20][19].
Systematyka
Rodzaj zdefiniował w 1829 roku brytyjski botanik Gilbert Thomas Burnett w artykule zatytułowanym Ilustracje Quadrupeda, czyli czworonogów, przedstawiających układ prawdziwych czworonożnych zwierząt, przedstawionych w zarysie, opublikowanym na łamach „Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts”[1]. Burnett wymienił kilka gatunków – Monodelphis? Dorsigerens Burnett, 1830 (= Mustela Touan Bechstein, 1799), Monodelphis Brachyura Burnett, 1830 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777) i Didelphys brachyuros von Schreber, 1777 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777) – nie wskazując gatunku typowego; gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie)[21] Monodelphis Brachyura Burnett, 1830 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777) (monodelf rdzawoboczny).
- Monodelphis: gr. μονος monos ‘pojedynczy’; δελφυς delphus ‘macica’[22].
- Peramys: gr. πηρα pēra ‘skórzana torba, sakwa’; μυς mus, μυός muos ‘mysz’[23]. Gatunek typowy: Lesson wymienił kilka gatunków – Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777, Didelphis crassicaudata A.G. Desmarest, 1804, Peramys tristriata Lesson, 1842 (= Sorex americanus P.L.S. Müller, 1776) i Didelphis pusilla A.G. Desmarest, 1804 – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie)[24] Didelphys brachyuros von Schreber, 1777 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777).
- Hemiurus: gr. ἡμι- hēmi- ‘pół–’, od ἡμισυς hēmisus ‘połowa’; ουρα oura ‘ogon’[25]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Didelphis hunteri G.R. Waterhouse, 1841 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777).
- Monodelphiops: rodzaj Monodelphis Burnett, 1829 (monodelf); ωψ ōps, ωπος ōpos ‘wygląd, oblicze’[26]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Microdelphis sorex Hensel, 1873 (= Didelphys dimidiata J.A. Wagner, 1847).
- Minuania: „od minuanés, jednego z rdzennych ludów zamieszkujących Urugwaj”[7]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Didelphys dimidiata J.A. Wagner, 1847.
- Mygalodelphys: gr. μυγαλη mugalē ‘ryjówka’; δελφυς delphus ‘macica’[27]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Peramys adustus O. Thomas, 1897.
- Pyrodelphys: gr. πυρ pur, πυρος puros ‘ogień’; δελφυς delphus ‘macica’[28]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Peramys emiliae O. Thomas, 1912.
Podział systematyczny
Do rodzaju należą następujące gatunki zgrupowane w pięciu podrodzajach[29][17][15]:
| Podrodzaj | Grafika | Gatunek | Autor i rok opisu | Nazwa zwyczajowa | Podgatunki[16][17][20][19] | Rozmieszczenie geograficzne[16][17][20][19] | Podstawowe wymiary[16][20][19][e] | Status IUCN[30] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Pyrodelphys S.E. Pavan & Voss, 2016 |
Monodelphis emiliae | (O. Thomas, 1912) | monodelf dżunglowy | monotypowy | wschodnie Peru (na południe od połączenia rzek Marañón–Ukajali, na południe od rzeki Urubamba), północna Boliwia, Brazylia (na południe od rzeki Amazonka, na wschód od rzeki Tocantins); zakres wysokości: 0–300 m n.p.m. | DC: 9,7–15,8 cm DO: 4,5–7 cm MC: 20–60 g |
LC | |
| Monodelphiops Matschie, 1916 |
,_Uruguay,_2020.jpg)
|
Monodelphis dimidiata | (J.A. Wagner, 1847) | monodelf żółtoboczny | monotypowy | południowo-wschodnia Brazylia, południowy Paragwaj, północna i wschodnia Argentyna oraz Urugwaj | DC: 8,8–15,4 cm DO: 3,7–7,6 cm MC: 40–84 g |
LC |
| Monodelphis unistriata | (J.A. Wagner, 1842) | monodelf jednopręgi | monotypowy | południowo-wschodnia Brazylia (São Paulo) i północno-wschodnia Argentyna (Misiones) | DC: około 14,1 cm DO: około 6,2 cm MC: brak danych |
CR | ||
| Microdelphys Burmeister, 1856 |
|
Monodelphis scalops | (O. Thomas, 1888) | monodelf długonosy | monotypowy | południowo-wschodnia Brazylia (Espírito Santo do Santa Catarina) i północno-wschodnia Argentyna (Park Narodowy Iguazú i Misiones); zakres wysokości: poniżej 1400 m n.p.m. | DC: 6,3–16,3 cm DO: 3,7–8,3 cm MC: 23–90 g |
LC |
| Monodelphis gardneri | Solari, Pacheco, E. Vivar & L.H. Emmons, 2012 | monodelf parański | monotypowy | endemit Peru: 4 miejsca na wschodnich zboczach Andów; zakres wysokości: 1785–2800 m n.p.m. | DC: 7,6–10 cm DO: 3,9–5,3 cm MC: brak danych |
NE | ||
| Monodelphis iheringi | (O. Thomas, 1888) | monodelf płaskogłowy | monotypowy | endemit Brazylii: przybrzeżne Espirito Santo do Rio Grande do Sul, Brazylia; być może północno-wschodnia Argentyna (Misiones) | DC: 7,5–10 cm DO: 5,3–6 cm MC: 15–23 g |
DD | ||
| Monodelphis semilineata | I.C.V. Borges, C.A.O. Silva & P.R. Gonçalves, 2026 | gatunek monotypowy | endemit Brazylii: Rio de Janeiro; zakres wysokości: 50–500 m n.p.m. | DC: 7,8–10,8 cm DO: brak danych MC: brak danych |
NE | |||
|
Monodelphis americana | (P.L.S. Müller, 1776) | monodelf amerykański | monotypowy | endemit Brazylii: wschodnie Pará do Santa Catarina, przez interior na zachód do Brasílii; być może północno-wschodnia Argentyna (Misiones) | DC: 9–13,7 cm DO: 4–6 cm MC: 23–46 g |
LC | |
| Mygalodelphys S.E. Pavan & Voss, 2016 |
Monodelphis pinocchio | S.E. Pavan, 2015 | monotypowy | endemit Brazylii: Mata Atlântica w Espirito Santo i Minas Gerais do São Paulo | DC: 8,8–10,3 cm DO: 5–5,4 cm MC: brak danych |
NE | ||
| Monodelphis kunsi | Pine, 1975 | monodelf drobny | monotypowy | Boliwia (na wschód od Andów), północny Paragwaj, północna Argentyna (Salta), południowo-środkowa Brazylia; zakres wysokości: 200–1700 m n.p.m. | DC: 6,2–10,2 cm DO: 3,6–4,5 cm MC: 7,5–30 g |
LC | ||
| Monodelphis adusta | (O. Thomas, 1895) | monodelf podpalany | monotypowy | wschodnia Panama (wschodnie Darién), Kolumbia, południowo-zachodnia Wenezuela (Andy w Mérida i Táchira), wschodni Ekwador i północne Peru; zakres wysokości: 200–2200 m n.p.m. | DC: 8,4–11,4 cm DO: 5–6,7 cm MC: 15–35 g |
LC | ||
| Monodelphis reigi | Lew & Pérez-Hernándeez, 2004 | monodelf przydrożny | monotypowy | wschodnia Wenezuela (Sierra de Lema) i zachodnia Gujana (Ayanganna); zakres wysokości: 1100–2050 m n.p.m. | DC: około 12,1 cm DO: około 7,4 cm MC: brak danych |
VU | ||
| Monodelphis saci | S.E. Pavan, Mendes-Oliveira & Voss, 2017 | monotypowy | endemit Brazylii: Amazonia (Pará; występowanie w północnym Mato Grosso, północnej Rondônii i południowo-wschodnim Acre niepewne) | DC: 9,8–10,1 cm DO: 4,2–4,9 cm MC: 16–19 g |
NE | |||
| Monodelphis handleyi | Solari, 2007 | monodelf pręgobrzuchy | monotypowy | północno-wschodnie Peru (Loreto, od rzeki Ukajali do rzeki Javari) i zachodnio-środkowa Brazylia (Amazona) | DC: 12,3–6,9 cm DO: około 6,9 cm MC: 45–65 g |
DD | ||
| Monodelphis ronaldi | Solari, 2004 | monodelf skryty | monotypowy | endemit Peru: zachodni brzeg rzeki Madre de Dios; zakres wysokości: około 355 m n.p.m. | DC: około 14,1 cm DO: około 7,2 cm MC: około 70 g |
LC | ||
| Monodelphis osgoodi | Doutt, 1938 | monodelf śniady | monotypowy | wschodnie zbocza Andów w południowo-wschodnim Peru i zachodniej Boliwii; zakres wysokości: 1900–3200 m n.p.m. | DC: 6–6,2 cm DO: 9,4–9,6 cm MC: 18–29 g |
LC | ||
| Monodelphis peruviana Burnett, 1830 |
(Osgood, 1913) | monotypowy | wschodnie Andy w środkowym i południowym Peru oraz zachodniej Boliwii | DC: około 9,6 cm DO: 5,6–5,8 cm MC: 24–30 g |
LC | |||
| Monodelphis Burnett, 1830 |
Monodelphis vossi | S.A. Pavan, 2019 | monotypowy | endemit Brazylii: 2 miejsca w północno-wschodniej Roraimie | DC: 12,7–16,2 cm DO: 7,2–9,4 cm MC: brak danych |
NE | ||
| Monodelphis glirina | (J.A. Wagner, 1842) | monodelf amazoński | monotypowy | południowo-wschodnie Peru, północna Boliwia (La Paz i Pando), Brazylia na południe od rzeki Amazonka (Acre na wschód od rzeki Xingu; również wyspa Marajó) | DC: 11–18 cm DO: 6,5–10,6 cm MC: 40–150 g |
LC | ||
| Monodelphis sanctaerosae | Voss, Pine & Scolari, 2012 | monodelf peruwiański | monotypowy | endemit Boliwii: Santa Cruz | DC: około 10,8 cm DO: około 6 cm MC: około 23 g |
NE | ||
|
Monodelphis domestica | (J.A. Wagner, 1842) | monodelf szary | monotypowy | wschodnia Boliwia, północna Argentyna (Formosa), północny i środkowy paragwaj oraz środkowa i północno-wschodnia Brazylia | DC: 12,3–17,9 cm DO: 4,6–9,6 cm MC: 58–110 g |
LC | |
| Monodelphis palliolata | (Osgood, 1914) | monodelf kapturowy | monotypowy | północno-wschodnia Kolumbia (Norte de Santander i Vichada) północno-zachodnia i północna Wenezuela; zakres wysokości: 0–2250 m n.p.m. | DC: 10,2–18,3 cm DO: 5,5–10,5 cm MC: 32–106 g |
LC | ||
|
Monodelphis touan | (G.K. Shaw, 1800) | monotypowy | Gujana Francuska, północna Brazylia (Amapá, Pará na południe od rzeki Amazonka i wyspa Marajó); być może Surinam | DC: 11,9–17 cm DO: 6,5–9,5 cm MC: 40–100 g |
NE | ||
| Monodelphis arlindoi | S.E. Pavan, R.V. Rossi & Schneider, 2012 | monodelf krótkoogonowy | monotypowy | środkowa i południowa Gujana, Brazylia na północ od rzeki Amazonka (południowo-wschodnia Roraima, wschodnie Amazonas i północne Pará); być może Surinam | DC: 9,5–18,2 cm DO: 6,5–9,8 cm MC: 33–105 g |
NE | ||
_(8557387452).jpg)
|
Monodelphis brevicaudata | (Erxleben, 1777) | monodelf rdzawoboczny | monotypowy | południowo-wschodnia Wenezuela (na południe od rzeki Orinoko), północna Gujana, północno-zachodnia Brazylia (na północ od rzeki Rio Negro i na zachód od rzeki Rio Branco); zakres wysokości: 95–1080 m n.p.m. | DC: 12,8–17 cm DO: 6,4–9,7 cm MC: 50–127 g |
LC |
Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, VU – gatunek narażony, CR – gatunek krytycznie zagrożony, DD – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia; NE – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.
Kladogram wedle Silva-Neto et al., 2024[31]
Uwagi
- ↑ Młodszy homonim Hemiurus Rudolphi, 1809 (Trematoda).
- ↑ a b c Niepoprawna późniejsza pisownia Microdelphys Burmeister, 1856.
- ↑ Niepoprawna późniejsza pisownia Peramys Lesson, 1842.
- ↑ a b Niepoprawna późniejsza pisownia Monodelphis Burnett, 1829.
- ↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała
Przypisy
- ↑ a b G.T. Burnett. Illustrations of the Quadrupeda, or Quadrupeds, being the arrangement of the true four-footed Beasts indicated in outline. „Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts”. 28, s. 351, 1829. (ang.).
- ↑ R.-P. Lesson: Nouveau tableau du règne animal: Mammifères. Paris: A. Bertrand, 1842, s. 187. (fr.).
- ↑ P. Gervais: Expédition dans les parties centrales de l’Amérique du Sud: de Rio de Janeiro à Lima, et de Lima au Para. Cz. 1: Mammifère. Paris: Chez P. Bertrand, 1855, s. 101. (fr.).
- ↑ H. Burmeister: Erlauterungen zur fauna Brasiliens: enthaltend Abbildungen und ausfuhrliche Beschreibungen neuer oder ungenugend bekannter Thier-Arten. Berlin: Georg Reimer, 1856, s. 83. (niem.).
- ↑ É.L. Trouessart: Catalogus mammalium tam viventium quam fossilium. Wyd. Nova ed. (prima completa). Cz. 2. Berolini: R. Friedländer & sohn, 1898, s. 1242. (łac.).
- ↑ Matschie 1916 ↓, s. 261.
- ↑ a b A. Cabrera: Genera Mammalium. Madrid: Imprenta y Librería de Nicolás Moya, 1919, s. 43. (hiszp.).
- ↑ H. Pohle. Über die von Prof. Bresslau in Brasilien gesammelten Säugetiere (ausser den Nagethieren). „Abhandlungen der Senckenbergischen naturforschenden Gesellschaft”. 40, s. 240, 1927. (niem.).
- ↑ Á. Cabrera. Catalogo del los mamiferos de America del Sur. I (Metatheria – Unguiculata – Carnivora). „Revista del Museo Argentino de Ciencias Naturales "Bernardino Rivadavia" e Institutio Nacional de Investigación de las Ciencias Naturales”. 4 (1), s. 29, 1958. (hiszp.).
- ↑ O.A. Reig. El segundo ejemplar conocido de Lestodelphys halli (Thomas). „Neotropica”. 5, s. 57, 1959. (hiszp.).
- ↑ R.V. Tálice, S.L. de Mosera & T. Machado. Observaciones sobre Monodelphis dimidiata. „Actas y Trabajos del Primer Congreso Sudamericano de Zoología”. 4, s. 151, 1961. (hiszp.).
- ↑ B.E. Brown. Atlas of New World marsupials. „Fieldiana. Zoology”. 121, s. 145, 2004. (ang.).
- ↑ Pavan i Voss 2016 ↓, s. 19.
- ↑ Pavan i Voss 2016 ↓, s. 22.
- ↑ a b Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 4–5. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ a b c d e D. Astúa: Family Didelphidae (Opossums). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 5: Monotremes and Marsupials. Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 147–155. ISBN 978-84-96553-99-6. (ang.).
- ↑ a b c d C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 46–48. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (red.): Genus Monodelphis. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-10-20].
- ↑ a b c d e I.C.V. Borges, C.A.O. Silva & P.R. Gonçalves. A new species of Three-striped Opossum Monodelphis (Microdelphys) with an updated hypothesis for its diversification in the Brazilian Atlantic Forest. „Journal of Mammalogy”. 107 (3), s. 590–607, 2026. DOI: 10.1093/jmammal/gyag020. (ang.).
- ↑ a b c d Lynx Nature Books (A. Monadjem (przedmowa) & C.J. Burgin (wstęp)): All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 34–35. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ Matschie 1916 ↓, s. 271.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 431.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 523.
- ↑ O. Thomas: Catalogue of the Marsupialia and Monotremata in the collection of the British Museum (Natural History). London: The Trustees, 1888, s. 354. (ang.).
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 319.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 175.
- ↑ Pavan i Voss 2016 ↓, s. 21.
- ↑ Pavan i Voss 2016 ↓, s. 24.
- ↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.5) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2026-07-31]. (ang.).
- ↑ Taxonomy: Monodelphis – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-11-19]. (ang.).
- ↑ Francisco das Chagas Silva-Neto, Silvia E. Pavan, Diego Astúa, Evolution, divergence, and convergence in the mandibles of opossums (Didelphidae, Didelphimorphia), „Current Zoology”, 70 (4), 2024, s. 488–504, DOI: 10.1093/cz/zoad027 (ang.).
Bibliografia
- T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).
- P. Matschie. Bemerkungen über die Gattung Didelphis L.. „Sitzungsberichte der Gesellschaft Naturforschender Freunde zu Berlin”. Jahrgang 1916, s. 259–272, 1916. (niem.).
- Edmund C. Jaeger, Source-book of biological names and terms, wyd. 3, rewizja 2, Springfield: Charles C. Thomas, 1959, s. 1–316, OCLC 11069271 (ang.).
- S.E. Pavan & R.S. Voss. A revised subgeneric classification of short-tailed opossums (Didelphidae, Monodelphis). „American Museum novitates”. 3868, s. 1–44, 2016. (ang.).
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.