Rytuał tangena – jedne z ordalii stosowanych na Madagaskarze w celu ustalenia winy lub niewinności osoby oskarżonej. Próba opierała się na użyciu nasion drzewa Cerbera manghas z rodziny toinowatych, które zawierają toksyczne glikozydy nasercowe, w tym cerberynę i tangininę.

Tradycja rytuału tangena sięga co najmniej XVI wieku w regionie Imerina. Szacuje się, że trucizna mogła być odpowiedzialna za śmierć średnio 2% populacji centralnej prowincji Madagaskaru rocznie. Największą śmiertelność odnotowano za panowania królowej Ranavalony I (1828–1861), kiedy rytuał ten był powszechnie stosowany.

Wiara w prawdziwość i skuteczność rytuału tangena była na tyle silna, że niewinne osoby podejrzane o przestępstwo nie wahały się poddać próbie, a niektóre wręcz wykazywały chęć jej przejścia. Stosowanie rytualnej trucizny na Madagaskarze zostało zakazane w 1863 roku przez króla Radamę II, jednak praktyka ta utrzymywała się jeszcze przez co najmniej kilka dekad po jej oficjalnym zakazie.

Nazwa Tangena odnosi się zarówno do rośliny, jak i do ordaliów, w których była stosowana. Pochodzi od słowa w wyżynnym dialekcie języka malgaskiego tangaina, oznaczającego „przysięgę” lub „składanie przysięgi”^[1].

Dokładne daty i pochodzenie ordalii tangena na Madagaskarze nie są znane. XIX-wieczna transkrypcja ustnej historii ludu Merina, Tantara ny Andriana eto Madagasikara wspomina o użyciu tangeny przez króla Andrianjakę (1612–1630), opisując zmianę w sposobie jej przeprowadzania: zamiast podawania trucizny tangena kogutowi należącemu do oskarżonego, by ocenić jego niewinność na podstawie przeżycia zwierzęcia, truciznę zaczęto podawać samemu oskarżonemu^[2]. Za panowania Andrianjaki rytuał ten stanowił już dobrze ugruntowaną i szanowaną formę tradycyjnego wymiaru sprawiedliwości, co wskazuje, że praktyka ta musiała powstać najpóźniej w XVI wieku^[3].

Na początku XIX wieku tangena stanowiła jeden z głównych środków, za pomocą których królowa Ranavalona utrzymywała porządek w swoim królestwie. Truciznę pozyskiwano z nasiona rodzimego drzewa Cerbera manghas, którą następnie spożywano, a wynik decydował o winie lub niewinności. Choć istniało wiele wariantów tego rytuału, podstawowa procedura polegała na podaniu oskarżonemu trzech kawałków skóry z kurczaka, a następnie mieszanki trucizny oraz liści lub soku z banana bądź kardamonu^[4].

Jeśli wszystkie trzy kawałki skóry zostały zwrócone w wyniku wymiotów, ogłaszano niewinność, natomiast śmierć lub brak zwrócenia wszystkich trzech kawałków skóry oznaczały winę^[5]. W przypadku, gdy przedstawiciele stanu szlacheckiego (andriana) lub ludzie wolni (hova) byli zmuszeni do przejścia rytuału, truciznę podawano oskarżonemu zazwyczaj dopiero po tym, jak uprzednio podana dawka spowodowała śmierć psa i koguta należącego do oskarżonej osoby, pełniących rolę „zastępców”. Członkowie klasy niewolniczej (andevo) musieli natomiast od razu spożyć truciznę osobiście^[6]. Zgodnie ze zwyczajem rodzinom zmarłych nie wolno było chować ich w grobowcu rodzinnym. Zamiast tego należało ich pochować w ziemi, w oddalonym i „niegościnnym” miejscu, z głową zwróconą na południe, co stanowiło oznakę hańby^[7].

Donoszono, że skóra kurczaka stanowiła symboliczne przedstawienie ludzkiego ciała, które według wierzeń miało być spożywane przez osoby opętane przez złe duchy. Zatrzymanie skóry kurczaka w żołądku wskazywało na skłonność do konsumpcji ludzkiego mięsa^[4]. Według XIX-wiecznego malgaskiego historyka Raombany ordalie tangena były postrzegane przez społeczeństwo jako forma boskiej sprawiedliwości, w którą ludzie pokładali bezwarunkową wiarę. Akceptowano nawet werdykt winy w przypadku osoby niewinnej, uznając go za sprawiedliwy, choć niezrozumiały boski wyrok^[6]. Uważano również, że roślina stosowana w rytuale zawierała ducha Manamango, który mógł przyczynić się do ustalenia winy lub niewinności danej osoby^[8].

Mieszkańcy Madagaskaru mogli oskarżać się nawzajem o różne przestępstwa, w tym kradzież, chrześcijaństwo oraz czary, za które ordalie tangena były obowiązkowe. Szacuje się, że średnio 20–50% osób, które poddały się tej próbie, umierało. W latach 20. XIX w. rytuał powodował około 1 tys. zgonów rocznie, a średnia ta wzrosła do około 3 tys. zgonów rocznie w okresie 1828–1861. W 1838 roku oszacowano, że w wyniku tych praktyk zginęło około 100 tys. osób w Imerinie, co stanowiło około 20% całej jego populacji^[6].

Rytuał tangena został zakazany w 1863 roku przez Radamę II. Ponadto Radama postanowił, że osoby, które zginęły w wyniku rytuału tangena, nie będą już uznawane za winne czarów, a ich ciała będą mogły być pochowane w grobowcach rodzinnych. Dekret ten został przyjęty z radością i wywołał masowe ponowne pochówki, ponieważ prawie każda rodzina w Imerinie w połowie XIX wieku straciła przynajmniej jednego członka rodziny w wyniku rytuału tangena^[7]. Mimo tego królewskiego dekretu praktyka ta była nadal stosowana w tajemnicy w Imerinie, a jawnie w innych częściach wyspy^[6][9]. Jednym z kluczowych warunków, które wdowa po Radamie II, Rasoherina, musiała zaakceptować przed objęciem tronu, była kontynuacja zakazu rytuału tangena^[10][11].

 Główny artykuł: Glikozydy nasercowe.

Cerbera manghas zawiera różne glikozydy nasercowe, w tym głównie deaktyltangininę, neriifolin, tangininę i cerberynę^[12]. Te cząsteczki mogą powodować bradykardię, a ostatecznie zatrzymanie akcji serca, wpływając na pompę sodowo-potasową w komórkach mięśnia sercowego^[13][14].

Choć wszystkie części rośliny Cerbera manghas są trujące, najbardziej toksyczne były orzechy, które stosowano podczas tych ordaliów. Wśród Malgaszy powszechnie wierzono, że różne jedzenia i napoje spożywane w trakcie rytuału mogły zmieniać toksyczność orzechów, dlatego tylko pewna grupa „czarowników” była upoważniona do przeprowadzania próby^[4]. Glikozydy nasercowe z rośliny Cerbera manghas są znane z tego, że mogą wywoływać nudności i wymioty, chociaż objawy te mogą pojawić się dopiero po upływie ponad godziny^[15]. W związku z tym osoby przystępujące do próby często były uznawane za winne i umierały, zanim trucizna zdążyła wywołać pełny skutek^[4].