Ed Harris

Ed Harris (2017)
Imię i nazwisko	Edward Allen Harris
Data i miejsce urodzenia	28 listopada 1950 Englewood
Zawód	aktor, reżyser, producent filmowy
Współmałżonek	Amy Madigan (od 1983)
Lata aktywności	od 1976
Multimedia w Wikimedia Commons

Edward Allen Harris (ur. 28 listopada 1950 w Englewood) – amerykański aktor filmowy, teatralny i telewizyjny oraz reżyser i producent. Czterokrotnie nominowany do Oscara za pierwszo- i drugoplanowe role w filmach Apollo 13 (1995), Truman Show (1998), Pollock (2000) i Godziny (2002).

13 marca 2015 otrzymał własną gwiazdę w Alei Gwiazd w Los Angeles znajdującą się przy 6712 Hollywood Boulevard^[1][2][3].

Urodził się w Englewood w stanie New Jersey jako syn Margaret (z domu Sholl), agentki biura podróży^[4], i Roberta L. „Boba” Harrisa (1922-2014), który śpiewał z chórem Freda Waringa i pracował w księgarni Art Institute of Chicago^[5]. Wychowywał się w rodzinie klasy średniej prezbiterian^[6] w Tenafly w New Jersey z dwoma braćmi – Paulem i Robertem. W 1969 ukończył Tenafly High School, gdzie grał w drużynie futbolowej, pełniąc funkcję kapitana drużyny w swoim ostatnim roku. Trenował lekkoatletykę na Uniwersytecie Columbia. W 1971 wraz z rodziną przeniósł się do Nowego Meksyku, odkrywając zainteresowanie aktorstwem w różnych sztukach teatralnych. Studiował dramat na University of Oklahoma. Po kilku udanych rolach w lokalnych teatrach, przeprowadził się do Los Angeles i zapisał się do California Institute of the Arts, gdzie spędził dwa lata i ukończył z tytułem licencjata sztuk pięknych w 1975.

W Pasadena Repertory Theatre grał w światowej premierze sztuki Thomasa Rickmana Baalam w The Hotel Carver w Pasadenie (1975) i w spektaklu Kingdom of Earth Tennesseego Williamsa w West Coast (1976) w roli Lota. Pojawił się po raz pierwszy na Off-Broadwayu jako Eddie w przedstawieniu Chora miłość (Fool for Love) w Circle Repertory Theatre (1983), a na Broadwayu debiutował jako Fred Small w widowisku Kamienie szlachetne (Precious Sons) w Longacre Theatre (1986)^[7]. Rola Eddiego w produkcji off-broadwayowskiej Fool for Love Sama Sheparda w 1984 przyniosła mu nagrodę Obie, a w 1995 za rolę Cartera w spektaklu Simpatico Sama Sheparda z Beverly D’Angelo zdobył nagrodę Lucille Lortel^[8].

Karierę ekranową rozpoczął pod koniec lat 70. w dreszczowcu medycznym Michaela Crichtona Śpiączka (Coma, 1978) z Michaelem Douglasem i dramacie Granica (Borderline, 1980) u boku Charlesa Bronsona. Jednak pierwszym dużym filmowym występem była kreacja Williama „Billy’ego” Davisa, króla renesansowej trupy motocyklowej (rola wzorowana na królu Arturze) w filmie fantastycznonaukowym George’a A. Romero Rycerze na motorach (Knightriders, 1981). W dramacie Agnieszki Holland Zabić księdza (To Kill a Priest, 1988) wcielił się w postać oficera SB, który dostaje zadanie zlikwidowania duchownego. Współpracę z polską reżyserką Harris kontynuował w późniejszych latach występując w jej kolejnych filmach: Trzeci cud (The Third Miracle, 1999) i Kopia mistrza (Copying Beethoven, 2006), gdzie zagrał Ludwiga van Beethovena^[9].

Pierwszą nominację do Oscara otrzymał w 1995 za drugoplanową rolę zarządzającego kosmiczną operacją dyrektora NASA – Gene’a Kranza w dramacie Rona Howarda Apollo 13 (1995). Trzy lata potem wcielił się w twórcę tytułowego programu telewizyjnego w tragikomedii Petera Weira Truman Show (The Truman Show, 1998), a rola ta przyniosła mu drugą nominację do Oscara.

W 2000 zadebiutował jako reżyser biograficznego filmu Pollock, gdzie zagrał słynnego amerykańskiego malarza Jacksona Pollocka. Tytułowa rola przyniosła mu też nominację do Oscara w kategorii „Najlepszy aktor pierwszoplanowy”. W 2008 ponownie stanął po drugiej kamery reżyserując western Appaloosa na podstawie powieści Roberta B. Parkera.

W dramacie Stephena Daldry’ego Godziny (The Hours, 2002), inspirowanym powieścią Virginii Woolf Pani Dalloway, zagrał drugoplanową, ale zapadającą w pamięć kreację umierającego na AIDS homoseksualnego poety przyniosła mu kolejną nominację do Oscara. W dramacie wojennym Jeana Jacques’a Annauda Wróg u bram (Enemy at the Gates, 2001) wystąpił w roli niemieckiego szlachcica walczącego w szeregach hitlerowskiej armii w czasie bitwy pod Stalingradem. Można go było także oglądać w serialu HBO Empire Falls (2005), dreszczowcu Davida Cronenberga Historia przemocy (2005) oraz usłyszeć jako dyrektora kontroli misji w filmie fantastycznonaukowym Alfonso Cuaróna Grawitacja (Gravity, 2013). W amerykańskim serialu telewizyjnym Westworld (2015–2019) wystąpił jako czarny charakter mężczyzna w czerni. W 2019 odniósł sukces na Broadwayu w roli Atticusa Fincha w adaptacji scenicznej powieści Harper Lee Zabić drozda^[10].

21 listopada 1983 zawarł związek małżeński z aktorką Amy Madigan, z którą ma córkę Lily Dolores.

• Barnaby Jones (1979) jako Glenn Morgan
• Frasier (1995) jako rozmówca gościnny Rob (głos)
• Empire Falls (2005) jako Miles Roby
• Westworld (2016–2022) jako William / człowiek w czerni

• Call of Duty: Black Ops (2010) jako Jason Hudson (głos)

• Elżbieta Ciapara. Skłócony z Hollywood: Ed Harris. „Film”. nr 25 (2292/XLVIII), s. 18–19, 27 czerwca 1993. Warszawa: RSW „Prasa-Książka- Ruch”. ISSN 0137-463X. 
• Zawadiacki Edek. „Cinema Press Video”. nr 5 (VII), s. 40, maj 1996. Katowice: Agencja Wydawnicza „Domino”. ISSN 0867-8774. 
• Elżbieta Ciapara. Nie Apollo, ale... Ed Harris. „Film”. nr 8 (2347), s. 80–81, sierpień 1997. Warszawa: RSW „Prasa-Książka- Ruch”. ISSN 0137-463X. 
• Ed Harris, czyli Marlboro Man. „Cinema Press Video”. nr 8 (77/IX), s. 76, sierpień 1998. Katowice: Agencja Wydawnicza „Domino”. ISSN 0867-8774. 

• Ed Harris w bazie IMDb (ang.)
• Ed Harris w bazie Notable Names Database (ang.)
• Ed Harris w bazie Filmweb
• Ed Harris w bazie Discogs.com (ang.)