Imperator

Shiko gjithashtu: Perandori dhe Perandori romak
Shtatore mermeri e Augustit të Prima Porta, që e paraqit atë në një pozë imperator (shekulli I)

Titulli imperator fillimisht ishte pak a shumë i barazvlefshëm me komandant nën Republikën Romake.[1] Më vonë, ai u bë pjesë e titullaturës së perandorëve romakë si praenomen i tyre. Perandorët romakë përgjithësisht e mbështetnin autoritetin e tyre mbi tituj dhe pozicione të shumta, në vend të parapëlqimit të ndonjë titulli të vetëm. Gjithësesi, imperator përdorej relativisht vazhdimisht si një element i titullit të sunduesit romak përgjatë Principatit dhe Perandorisë së Vonë Romake. Ai shkurtohej në "IMP" në mbishkrime. Fjala është një formë emërore e foljes imperare, që do të thotë "të urdhërosh, të komandosh". Fjala shqipe perandor rrjedh ashtu si shumica e fjalëve perëndimore për perandor rrjedhin nga kjo fjalë.

Imperatores gjatë Mbretërisë Romake

Kur Roma sundohej nga mbretërit,[2] për të qenë i aftë të sundonte, mbreti duhet të vishej me autoritetin dhe pushtetin e plotë mbretëror. Kështu, pas comitia curiata që u mbajt për të zgjedhur mbretin, mbretit gjithashtu duhet ti jepej imperium.[3]

Imperatores gjatë Republikës Romake

Sestertius romak i perandor Titit me shkrimin e titujve dhe emrave: T CAESAR VESPASIAN (Titus Caesar Vespasianus) IMP IIII (Imperator Quartum) PON (Pontifex) TR POT II (Tribunicia Potestate Secundum) COS II (Consul Secundum). IMP IIII tregon katër fitore të mëdha nga Titi dhe katër brohoritjet e lidhura si perandor.

Në literaturën dhe epigrafinë e Republikës Romake, një imperator ishte një magjistrat me imperium.[4] Gjatë Republikës së Vonë Romake dhe Luftërat e vona Civile Republikane, imperator ishte kryesisht titulli honorifik i marë nga disa komandantë ushtarakë. Pas një fitore veçanërisht të madhe, trupat e ushtrisë në fushë do ta shpallnin komandantin e tyre imperator, një brohoritje e nevojshme për një gjeneral për të aplikuar në Senat për një triumf. Pasi brohoritej imperator, gjenerali fitimtar kishte të drejtën për të përdorur titullin pas emrit të tij deri në kohën e triumfit të tij, kur ai do ta linte titullin ashtu dhe imperiumin e tij.[5]

Meqë një triumf ishte qëllimi i shumë komandantëve politikisht ambiciozë, historia republikane është plotë me raste ku legjionet mernin rryshfet për ta brohoritur komandantin e tyre imperator. Titulli imperator iu dha së pari Aemilius Paulit në vitin 189 p.e.s., për fushatat e tij kundër luzitanëve në vitet 191–189 p.e.s..[6] Në vijim, iu dha Lucius Kornelius Sulës në vitin 95 p.e.s. si guvernator ose pro-konsull i provincës Kiliciane për kthimin e tij të Ariobarzanes I në fronin e Kapadokisë.[7] Pastaj në vitin 90 p.e.s. Lucius Julius Çezarit, në vitin 84 p.e.s. Gne Pompeius Magnit, në vitin 60 p.e.s. Gaius Julius Çezarit, i afërm i të mëpërshmit përmendur si Lucius Julius Çezar, gjatë viteve 50 p.e.s. Gaius Julius Çezarit (në Gali), në vitin 45 p.e.s. prapë Gaius Julius Çezarit, në vitin 43 p.e.s. Decim Junius Brutit dhe në vitin 41 p.e.s. Lucius Antoniusit (vëllai i vogël dhe aleati i më të famshmit Mark Antonit). Në vitin 15 Gjermanik Julius Çezari ishte gjithashtu imperator gjatë sundimit të babait të tij birësues Tiberit.[8]

Kurora perandorake e perandorit gjermaniko-romak me shkrimin "ROMANORU[M] IMPERATOR AUG[USTUS]" (perandor i romakëve, August) në krahun e djathtë të harkut.

Përdorimi në Perandorinë Lindore dhe shtete të tjera post-romake

Pas Rënies së Perandorisë Romake Perëndimore në shekullin e V, latinishtja vijoi të përdorej si gjuhë zyrtare e Perandorisë Lindore Romake. Perandorët romakë të kësaj periudhe (historiografikisht të quajtur perandorë bizantinë) quheshin imperatores në tekstet latine, ndërsa në fjala basileus (mbret) dhe autokrator (perandor) përdoreshin në greqisht.

Mbishkrim i artë kushtimor në Äusseres Burgtor të Pallatit të Hofburgut në Vjenë i "FRANCISCUS. I. IMPERATOR. AUSTRIAE. MDCCCXXIV." (Franci I, perandor i Austrisë, 1824), që sundoi si Franci II, perandori i fundit gjermaniko-romak deri në vitin 1806

Duke filluar nga viti 1077, Alfonso krijoi përdorimin e stilit ego Adefonsus imperator totius Hispaniae ("Unë, Alfonso, perandor i të gjithë Spanjës") dhe përdorimi i tij shpejtë u bë i rregullt.[9] Ky titull u përdor përgjatë gjithë periudhës 1079–1081, që përfaqëson kulmin e prendimeve të tij perandorake para pushtimit të qytetit të Toledos, kryeqyteti i vjetër i visigotëve. Në vitin 1080, ai do të fuste formën ego Adefonsus Hispaniarum imperator ("Unë, Alfonso, perandor i Spanjave"), që ai e përdori prapë në vitin 1090. Titulli i tij më i përpunuar perandorak ishte ego Adefonsus imperator totius Castelle et Toleto necnon et Nazare seu Alave ("Unë, Alfonso, perandor i të gjithë Kastiljes dhe i Toledos gjithashtu i Nájeras, ose Álavas").[10]

Pasi Perandoria Osmane pushtoi Gadishullin Ballkanik (Rumelia në turqisht do të thotë "tokat e Romës") dhe Kostandinopojën, sunduesi osman shpalli se ishte Çezar i Romës (sultan-ı iklim-i Rûm). Në shekullin e XV Bajaziti II vendosi marrëdhënie diplomatike me disa shtete të krishtera evropiane dhe i dërgoi një dokument Mbretit të Polonisë, në të cilin ai përdorte titullin Sultan Dei gratia Asie, Grecie etc. Imperator Maximus ("me hirin e Zotit, perandor i Azisë dhe Greqisë"). Si paraardhësi i tij, Selimi I e titullonte veten imperator në korrespondencën diplomatike (per la Divina favente clementia Grande Imperator di Constantinopoli, di Asia, Europa, Persia, Syria et Egypto et Arabia et de li mari etc.) për shkak të sukseseve të tij ushtarake.[11]

Imperatrix

I barasvefshmi femëror imperatrix përdorej rrallë. Ciceroni e përdorte atë ironikisht për Klodian në vitin 56 p.e.s., por nuk do të ishte deri në mesin e shekullit të V që një perandori në fuqi, Pulkeria Augusta, do ta përdorte titullin.[12]

Derivimet

Imperator është rrënja për fjalën perandor në shumicën e gjuhëve romance. Ajo është gjithashtu rrënja e fjalës shqipe perandor dhe mbret,[13] si dhe fjalës angleze "emperor", e cila ka hyrë nëpërmjet huazimit nga frëngjishtja empereur, ndërsa mbiemrat e ndërlidhur si "imperial" u huazuan drejtpërdrejtë nga latinishtja.[14][15][16]

Shiko gjithashtu

Definimi i imperator tek WikiFjalori

Citime fundore

  1. ^ cite_ref-1 Syme, Ronald (1958). "Imperator Caesar: A Study in Nomenclature". Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte (në anglisht). 7 (2): 172–188. JSTOR 4434568.
  2. ^ cite_ref-2 Rex.A Dictionary of Greek and Roman Antiquities, John Murray, London, 1875.
  3. ^ cite_ref-3 LacusCurtius • Roman Law — Auctor (Smith's Dictionary, 1875)
  4. ^ cite_ref-FOOTNOTERivero2006_4-0 Rivero 2006.
  5. ^ cite_ref-5 Momigliano, Arnaldo; Cornell, Tim (2012). "imperator". Oxford Classical Dictionary (në anglisht) (bot. i 4-rt). Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780199381135.013.3268. ISBN 978-0-19-938113-5.
  6. ^ cite_ref-6 Momigliano, Arnaldo; Cornell, Tim (1996). "imperator". Oxford Classical Dictionary (në anglisht) (bot. i 3-të). Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780199381135.013.3268.
  7. ^ cite_ref-7 Ampelius 31 with Mackay (2000), fq. 178–193.
  8. ^ cite_ref-8 Taciti, Annals, 1.58
  9. ^ cite_ref-9 Reilly 1988, fq. 137.
  10. ^ cite_ref-García_Gallo_1945,_214_10-0 García Gallo 1945, fq. 214.
  11. ^ cite_ref-İ_11-0 Kołodziejczyk, Dariusz (2012). "Khan, Caliph, Tsar and Imperator: The Multiple Identities of the Ottoman Sultan". përmbledhur nga Bang, Peter Fibiger; Kolodziejczyk, Dariusz (red.). Universal Empire (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 175–193. doi:10.1017/CBO9781139136952.009. ISBN 978-113913695-2. Marrë më 12 shtator 2020.
  12. ^ cite_ref-12 Levick, Barbara (2014). Faustina I and II: Imperial Women of the Golden Age (në anglisht). Oxford University Press. fq. 31. ISBN 978-0-19-537941-9.
  13. ^ cite_ref-13 Vladimir Orel (1998). Albanian Etymological Dictionary (në anglisht). Brill. fq. 252.
  14. ^ cite_ref-14 "Search 'emperor' on etymonline". Etymonline.com (në anglisht).
  15. ^ cite_ref-15 "Search 'imperial' on etymonline". Etymonline.com (në anglisht).
  16. ^ cite_ref-16 Harry Thurston Peck, red. (1898). "Imperator". Harper’s Dictionary of Classical Antiquities (në anglisht). Harper & Brothers.

Bibliografia

Burime të lashta

Burime historiografike moderne

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.